Jugurtha

Повість про старий Харків

Відділені одна від одної круглими невисокими горбами текли дві річки. Обидві вони заросли дерзкими кислими травами: очеретом, осокою, йором і рогозом, навесні водопілля виривало цілі шматки глею, де коріння очерету стирчало, як щітка, і несло відірвані острівці до злиття двох річок.

Десь у плесах двох поєднаних річок грудки очерету зупинялися на літо, обростали, робився плав, і на плаву гніздилися чорні водяні курочки. Тиховід довкола плаву заростав лататтям і ряскою, курочки бігали по лататтю, як по сухому, і жиріли від рясної поживи.

Ближче до швидкої течії річки жили білоголові мухоловки і тут-таки виводилися крижні. Великі, м’язисті сіруваті качки побоювалися білолобих курочок, і навіть їхні сизі селехи неохоче вступали в бій із мухоловами.

Та їх і було трохи. Багато їх було на Дінці, в тих озерах, що колись були старицею Дінця, а тепер тільки широтою плечей своїх показували, яким був у сиву давнину Дінець.

По всьому Дінцю водилися і гуси, сіра крупна порода, лебедів же не було ближче, як у Леб’яжому озері, кілометрів за шістдесят від злиття двох річок, а безліч їх було ще далі — на Воронячому озері, за сто сорок кілометрів.

Правда, навесні й восени лебедів було повно і на Великому Лимані, адже туди залітали навіть пелікани.

Між двох річок на круглих горбах простягнувся ліс, він ішов поруч з ними від Середньоруської височини і доходив на південь до татарських річок Орелі й Самари. А на лівих берегах, по пісках, за звичаєм своїм росли бори. В них зупинялися кочівники-вальдшнепи, мандруючи в степи Докавказзя.

Хоча на двох річках не було лебедів і гусей, життя було повно. Різні кулики бродили по коліно в багнистих місцях річок. Бекаси ховалися за купинами. У свіжозелених, укритих водою травах хоронилися прямолітні дупелі. Ворони гніздилися у вододільному лісі. Ворона, яка одвіку птиця при воді, ходила берегами або — вічний спостерігач — годинами сиділа на вербовій гілці, видивляючись яйця мухоловки й крижня.

Чорнушки маленькі, великі й чубаті перегукувалися в глибоких озерах поблизу річок. Круглі, світлі й чисті, вони згодом названі були макортетами, але тоді річки зробилися такими неглибокими, що чорнушки не могли на них жити і перейшли на Дінець.

У повітрі маяли білі крачки, наче пелюстки хмар, тільки крик їхній був дуже земний, вони верещали, як крилаті альбіноси, білі з червоними очима. Брунатнокрилі мартини сідали трепетною сіттю на підводну травичку до дупелів, і дупелі, як прямі стріли, летіли геть від настирливих зайд.

І

Стояв задушливий полудень. На площі нікого не було, крім кінного городового в білих рукавичках (піші городові були без рукавиць, і червоні, як буряк, унтерофіцерські лапи з чорними кігтями стирчали просто з чорного рукава з червоним кантом). Городовий, витягнувшись, сидів на доброму коні, він був непорушний, і все-таки площею клубочилася курява.

Якісь протяги, ті самі, що споконвіку були вітрами в крутих глинистих яругах, недостатньо стримувані Гранд-готелем, каплицею і городовим, здіймали над бруком залеглі у вибоїнах хмари куряви.

Запах цієї куряви був кислий і міцний. Кавунові шкурки, картопляне лушпайя, злиті докупи недоїдки, промоклий, просяклий тютюном папір від цигарок, спіймані й задушені в помийному відрі дохлі пацюки — усе це збивалося в кожному дворі у високу купу, поливалося мильною водою і, так-сяк відділене від будинків трьома ветхими дошками, в липні висихало.

Потім, розсипавшись на порох під палючим степовим сонцем, усе це на крилах вітру вилітало за дошки, виміталося з двору і збиралося в западинах покладеного на пісок бруку. Курява пахла всім життям Харкова, і, вдихаючи її, харкали, чхали і хрипіли перехожі.

Та перехожих у цей час на площі не було. Купець Петро Іванович Дудкін, який мав проїжджати по площі незабаром, ще сидів удома і пив чай, а репетитор його дітей, гімназист Югурта, ще не дійшов до майдану св. Сергія.

Купець Дудкін був одним із старих хазяїв Харкова і тепер оце боровся за владу з купцем Уховим та вугільними магнатами. Він підтримував своїм впливом проти лібералів журнал «Жало» і його редактора Гермеєра. «Жало» виходило на паршивому сірому папері, коштувало п’ятак, редактор Гермеєр, за основною професією чи то різник, чи то вишибало в публічному домі, не коштував Дудкіну навіть п’ятака і своїми могутніми кулаками сам захищався від ображених «Жалом» лібералів.

Гермеєр не платив гонорарів. У нього був один штатний карикатурист із типографських хлопчиків, який ніколи не дбав про схожість карикатур. Він просто малював пером маленьку фігурку з величезною головою, а під малюнком завжди детально підписувалося, кого на ньому зображено. Будь-який матеріал про лібералів, євреїв, студентів, професорів негайно друкували, якщо тільки в ньому досить було сенсаційної гостроти.

Сам же купець Дудкін був столбовий дворянин з університетською освітою: він один із тих небагатьох поміщиків, котрі ввійшли в капіталізм не як переможені, а як союзники. Уже накопичивши мільйони, він знову перекинувся до феодалів і був стовпом харківської «чорної сотні».

Він одягався за ширмою. Вже на ньому були лакові штиблети з гумовими розтяжними боками, він ховав заднє вушко штиблета під штанину синіх шевйотових брюк, коли м’яко проспівав дзвоник — це прийшов репетитор його дітей Югурта. З дивану в сусідній кімнаті піднялася дружина Дудкіна, висока, товста, чорна, неймовірно, надзвичайно кучерява дама, схожа трохи на заспаного баранця, і обійняла Дудкіна ніжно: він устромився носом у її пухкий бюст.

— Женечка! — схвильовано сказав Дудкін. — Це той юнак, репетитор. Навіщо ти встала? Лікар велів тобі лежати!

Бісерні очка Дудкіна з-під чорних посивілих брів ніжно дивилися на дружину. Вона погладила його по голівці і повернулася на отоманку. Вона теж ніжно любила Дудкіна, делікатного, освіченого, її маленького лицаря, але в Югурті вона інстинктом відчувала щось таке, від чого короткі ноги її витягувалися на отоманці, і пальці в носках черевичків випрямлялися по лінії тіла, але їй легко зсудомило литки. Вона заплющила очі. Дудкін, не закінчивши одягатися, накинув оксамитовий в рубчик піджак і вийшов до Югурти. Молодший син його, Жорж, верткий, непосидючий жевжик, на обличчі якого виднілися тільки ніздрі, губи й бородавки, вже сидів за столом. Він був на два роки старший за свого репетитора, але нижче за нього на два класи гімназії.

Побачивши батька, Жорж іронічно посміхнувся, розгорнув синій зошит і почав нетерпляче вистукувати по ньому пальцями «Это девушки все обожают». Югурта підвів очі.

Він здивовано, майже з повагою дивився на Дудкіна. Дуже важко було повірити, що цей тонкий, м’який, привітний чоловік — чорносотенець, мироїд, мільйонер, скупердяй і клоун. Югурта збентежився, згадавши, що йому казали про Дудкіна.

Дудкін відчув це, побачивши, як пальці репетитора ворушаться, складаючись у хрести, у кооперативні знаки від лаокоонівської сили збентеження.

— Скільки ви хочете в місяць, Югурто Корнелійовичу? — м’яко промовив Дудкін. — Мені казали про вас тільки хороше. Сподіваюся, ми не посваримося з вами.

— О так! О так! — сказав Югурта й остаточно збентежився; він темно почервонів до самісіньких коренів розкуйовдженого волосся.

— От бачите, — сказав Дудкін. — Сідайте, сідайте, голубчику, я теж був студентом, я сам… — він понизив голос — …я сам соціаліст. Майбутні покоління розділять моє багатство, зробивши мене простим управителем його, не більше!

— Я не вірю в соціалізм! — сказав Югурта.

— Дарма, дарма, голубчику. Христос теж був першим соціалістом. Він казав…

— Я і в Христа не вірю! — понуро перебив Югурта і злякався. Проте світле, маленьке лице Дудкіна не нахмурилося. Він ласкаво поплескав Югурту по плечі, Югурта розм’як і сів.

Дудкін вийшов, безгучно ступаючи по килиму. Югурта скоса глянув на Жоржа. Жорж стомлено позіхнув і почав показувати зошити. В зошитах довершеним чоловічим почерком недбало було виписано перекручені французькі слова, гнівно перекреслені нервовою рукою вчителя.

Дудкін зайшов у гараж, де стояв невеликий мерседес, перекинувся словами з шофером Леонідом, непомітно нюхаючи повітря. Він перевірив висоту бензину в баку, щось згадав і ласкаво кивнув головою.

Потім він зайшов на стайню: кучер Трохим вивів гнідого метиса; метис ставав дибки, його розпирало вівсом, його треба б прогнати кілька кілометрів твердою ристю. Та підкова на правій передній нозі трохи відставала, і мільйонер передумав. Він наказав Трохиму три дні не давати гнідому вівса і забрав із собою ключі від комори.

Було тепло й парко; Дудкін вирішив пройтися бульварчиком до Старомосковської і поїхати конкою. Він ішов по бульвару: цей бульвар теж нічого не коштував місту — його посадило товариство естетів-гімназистів Третьої гімназії на свято, на якому Дудкін виголосив промову про значення естетики в російському житті. Тому бульвар був неважливий, і до нього підходила помийна яма річки Харків. Проте й кислий запах застояної води не дратував Петра Івановича: у самому смороді він умів відрізняти якісь тонкі обертони, ефірні запахи, які були тільки в його місті і нагадували йому, що він — володар. У грубій смердоті гнилизни раз у раз спливали тільки для тонкого носу несподівані аромати. Сьогодні він вловив тінь фіалок, він усміхнувся, втягуючи носом повітря.

Він вийшов на Старомосковську біля казарм Пензенського полку. У перістій будці спав днювальний. Довгий дерев’яний тротуар було звечора вкрито лускою з насіння, сухою і дзвінкою на липневому сонці. Раптом пахнуло свіжим легким струменем: це хазяйка, прочинивши хвіртку, вихлюпнула на магістральну вулицю з відра кавунові шкурки, коробки цигарок «Кальфа»; цілий виводок утоплених кошенят, на мить райдугою блиснувши в повітрі, упав на брук у мереживі мильної піни. Хвіртка блискавично зачинилася і знову зеленіла, спокійна і соннива, ніби не відчинялася двадцять років.

Петро Іванович, спритно врятувавшись від помиїв, підбіг і сів на конку. Відкритий вагончик містив вісім жовтих садових лавок, з обох боків його були дві довгі дошки, оббиті по краях кованим залізом, по дошці ходив кондуктор і продавав квитки.

Дудкін став на передню площадку. Конковий кучер сидів на велосипедному сідлі, настромленому на залізну палицю, довгий батіг, як лист осоки, виростав із двох залізних кілець, кучер дрімав, адже місця були рівні, пара коней бігла важкою конковою кульгавою ристю, стукаючи підкованими копитами по рейках.

Раптом зі східців на повному ходу зістрибнув студент Лаукс, високий вродливий блондин у сірій сорочці під тужуркою. Йому треба було в шахове кафе. Петро Іванович почав кричати щось про порушення правил, але якраз підходив погонич з парою допоміжних коней, щоб тягнути вагончик на горб до Миколаївського майдану, і Петро Іванович задивився на погонича.

Погоничем був розпатланий, у міру п’яний парубок у чумарці; замість форменого картуза на ньому був чорнозасмальцьований млинець, який ледь прикривав коротку потилицю. У лівій руці він тримав валок від посторонків на пару коней із залізним гаком, що його він на ходу заправив у кільце на передку вагона; у правій у нього був такий самий довгий батіг, як у кучера. Він скочив на східці й одразу почав хльостати батогом, кучер хльостав своїм, обидва кричали, і Дудкін з цікавістю помітив, що погонич бив тільки голобельних коней, а кучер — тільки коней погонича. Батоги цьвохкали, спліталися на кінських спинах, і вагончик млявою ристю вибирався на майдан.

На площі щось обірвалося. Чи то кучер трохи голосніше гукнув на коней, зі скрипом накручуючи залізний ланцюг гальма, який силоміць зупиняв заїжджених, калічних шкап на кожній зупинці, чи то трохи дзвінкіше дзвякнув дзвінок конки, чи рейка дужче заголосила на повороті, але попруга коня, на якому сидів кінний городовий, подалася і луснула якраз у тому місці, де сідляр тиждень тому зашивав її дудкінськими нитками. Попруга луснула, задрімалий городовий, опершись на ліве стремено, плавно перевернувся вниз головою під черево коня. Зляканий такий маневром начальства, розпертий вівсом і люцерною кінь помчав площею. Городовий у чоботях пляшками, в острогах і білих рукавичках лежав на куп’юватій кам’яниці.

Злізши з велосипеда, слюсар Василь Хомич Ізвєков зупинив коня і прив’язав його до ліхтаря. Потім він знову сів на велосипед і поїхав по кам’яниці далі, в напрямку до парку, де мали відбутися велосипедні перегони.

Він їхав не швидко: кам’яниця, ніби спина зогнилого крокодила, сама, без розпоряджень градоначальника, не допускала швидкого руху. Кам’яниця ця нагадувала також обвал у кавказькій річці: круглі камені витикалися з неї, ніби горіхи в шоколаді, гній збирався у виямках її; обіруч спини крокодила лежали два висохлі струмені густої куряви, із якого стирчали щітки й солома, занесені туди післядощовою повінню. Ізвєков їхав так повільно, що Дудкін упізнав його блакитні очі і сині вуса. У передпокої жандармського управління він зустрів помічника поліцмейстера Чвирку.

Помічник поліцмейстера, круглий, безволосий, безбровий, безбородий муж значив у місті незрівнянно більше, ніж сам поліцмейстер. Поліцмейстером нині був Бессонов, завтра Краузе, післязавтра котрийсь із спитих князів Гагаріних, а помічник Чвирка буде завжди і на віки вічні. Дудкін коротко перемовився з ним у приймальній жандармського полковника Вересова і ввійшов до полковника.

Тимчасом Югурта уже надував шини свого велосипеда, коли в сіни випадково вийшла перебільшено чорнокудра Женечка, дебела дружина Дудкіна. У квартирі було порожньо: Жорж пішов у гараж до шофера Леоніда, і Женечка, зупинившись у дверях, почала часто й важко дихати. Раптом вона гнівно помітила, що дихання її збігається з ритмом накачування шини, вона кашлянула, Югурта підвів очі, і очі його вперлися в білий поясок із валансьєнських мережив під повним бюстом Женечки.

Югурта ввічливо покинув шину і випростався. Женечка знову почала важко й часто дихати, на мить Югурті передалися якісь нервові струми її бажань, але він не зрозумів їх і люб’язно пояснив, що їде на велосипедні перегони. Він почав навіть докладно розповідати про змагання, але Женечка раптом зробилася холодною і величною, як виставка мережив у білизняному магазині Альшванга. Югурта замовк, зніяковів і викотився з велосипедом у руках, загуркотівши кермом об дверну ручку.

Opowieść o starym Charkowie

Rozdzielone pasmem krągłych pagórków, dwie rzeki płynęły w dal. Ścieliły się na nich bujne trawy wodne: trzciny, turzyce, tatarak i rogoża, a wiosenne wezbrania wyrywały z brzegów całe bryły mułu ze szczotkowatymi korzeniami i niosły je do miejsca spotkania dwóch rzek.

Trawiaste bryły stawały tam na letni popas, pęczniały, przeradzając się w ostrowce, na których kokosiły się czarne kokoszki. Dookolne mielizny szczelnie porastały nenufarami i rzęsą. Ptaki biegały po nich suchą nogą i do woli żywiły się pysznym pokarmem.

Bliżej rzecznego bystrza żerowały muchołówki, a także krępe, szare krzyżówki. Te lękały się białogłowych sąsiadów i nawet ich szare kaczory niechętnie wszczynały bójki z muchołowami.

Tu widywano je wszak nieczęsto. Więcej ich gnieździło się na Dońcu, na jeziorach jego dawnego starorzecza, które szerokością swoich ramion wskazywało, jakim kolosem był przed wiekami.

Na całej jego długości kłębiły się gęsi szarej i tłustej odmiany, ale łabędzi nie spotkałbyś bliżej niż na Jeziorze Łabędzim, sześćdziesiąt kilometrów od zbiegu dwóch rzek. Stada ich gromadziły się także na Jeziorze Wronim, sto czterdzieści kilometrów stąd.

Co prawda wiosną i jesienią zlatywały się również na Wielki Liman, choć tam docierały nawet pelikany.

Las porastający śródwodne wzniesienia ciągnął się przez całą wyżynę ku południu, by dotrzeć do tatarskich wód Orila i Samary. Wiekowe bory objęły w posiadanie lewy, piaszczysty brzeg, schronienie dla koczowniczych słonek w drodze na Przedkaukazie.

Choć nie zaglądały tam łabędzie ani gęsi, międzyrzecze tętniło życiem. Kuliki brodziły po kolana w bagnistych meandrach, bekasy szukały kryjówek w kępach traw, a w świeżozielonych zaroślach topielisk chowały się strzałolotne dubelty. Również wrony upodobały sobie tamten las – z natury wodolubne, przechadzały się nad brzegami albo dawnym zwyczajem wypatrywały z wierzbowej gałęzi jaj muchołówek i krzyżówek.

Czernice, małe, duże i czubate, nawoływały się wśród okolicznych głębokich jezior: te, koliste, jasne i czyste, zostały niegdyś ochrzczone makutrami, ale później utraciły wiele ze swojej głębi, więc kaczki były zmuszone przeprawić się na Doniec.

Na niebie niby płaty obłoków bałwaniły się białe rybitwy, tylko ich krzyk brzmiał iście ziemsko, ten wrzask skrzydlatych, czerwonookich albinosów. Brunatnoskrzydłe mewy drżącą siecią spadały na podwodne trawy, odstraszając dubelty zmykające niczym strzały od natrętnych znajd.

І

Zaległo duszne południe. Na środku pustego majdanu tkwił konny stójkowy w białych rękawiczkach (spieszeni policjanci chodzili z gołymi dłońmi, a ich buraczanoczerwone unteroficerskie łapy z czarnymi pazurami sterczały z rękawów o czerwonym kancie). Choć strażnik siedział bez ruchu w siodle zwalistego konia, po placu i tak kłębiła się kurzawa.

Winne były miejskie przeciągi – starożytne wichrzyce snujące się niegdyś po zawiłych, pełnych gliny jarach. Nie mógł ich powstrzymać ni Grand Hotel, ni kaplica, ani nawet stójkowy – to one unosiły pył spomiędzy szczelin nierównego bruku.

Powietrze było gęste, kwaśne. Skorupy arbuzów, obierki od ziemniaków, resztki z obiadów, wilgotny, przesiąknięty swędem tytoniu papier, schwytane szczury utopione w wiadrze z pomyjami – wszystko to hojnie zaprawione mydlinami wylewano na kolosalne zwałki, jako tako oddzielone od podwórza trzema rozchwierutanymi deskami.

W lipcu całe to śmiecie wysychało, a ogniste stepowe słońce obracało je w proch. Na skrzydłach wiatru opuszczał swą marną zagrodę i, wymiatany na ulice, zbierał się w szczelinach bruku ułożonego na piasku. Pyłem przepełniającym powietrze Charkowa dychali, charkali, chrypieli i charczeli przechodnie.

Tych jednak nie było znać, jako że kupiec Petro Iwanowycz Dudkin popijał na razie herbatkę w swoim domu, a przyszły korepetytor jego pociech, gimnazjalista Jugurta, nie dotarł jeszcze do Majdanu Świętego Sergiusza.

Dudkin, potomek rodu dawnych charkowskich wielmożów, walczył o władzę w mieście z kupcem Uchowem i magnatami węglowymi. By dopiec liberałom, wspierał gazetę „Żądło” i jej redaktora Gerrmayera. Pisemko to, drukowane na podłym szarym papierze, kosztowało piątaka, a jego szef, z zawodu czy to rzeźnik, czy wykidajło z lupanaru, nie wart dla właściciela nawet tej kwoty, mocnymi pięściami odstraszał urażonych liberałów.

Nie miał zwyczaju płacić honorariów, a na etacie trzymał jednego karykaturzystę, chłopaczka z drukarni. Rysunki młodziaka – zawsze takie same niewielkie postacie z wielkimi głowami – były tak niezdarne, że wymagały podpisu ze szczegółowym objaśnieniem, kogo przedstawiają. W brukowcu publikowano, co popadło – byle w tekście wystarczająco smakowicie obsobaczyć liberałów, Żydów, studentów lub profesorów.

Kupiec Dudkin, szlachciura z dziada pradziada, absolwent uniwersytetu, był jednym z niewielu ziemian, którzy wkroczyli w kapitalizm nie w charakterze ofiary, lecz sojusznika nowej ery. Z milionowym majątkiem powrócił na łono feudałów, by zostać głową charkowskiej czarnej sotni.

Akurat odziewał się za parawanem – tylne uszko lakierowanych sztybletów z gumowymi  cholewami chował w nogawkę błękitnych szewiotowych spodni – gdy zadźwięczał dzwonek, a na pokoje wszedł nowy nauczyciel jego dzieci, Jugurta. W sąsiednim pokoju z otomany poderwała się kupiecka żona: wysoka, tęga dama z napuszonymi czarnymi kędziorami, nieco przypominająca zaspanego baranka. Czule wtuliła się w mężusia, a on wsunął nos prosto w jej pyszny dekolt.

– Żeniu! – rzekł poruszony. – To tylko ten chłopaczek, korepetytor. Nie podnoś się, lekarz zabronił!

Drobne oczka Dudkina rzewnie spojrzały spod czarnych brwi przeplatanych siwizną. Matrona pogładziła go po główce i z powrotem spoczęła na leżance. Kochała ze wzajemnością swojego wrażliwego, uczonego rycerzyka, ale na widok Jugurty instynktownie poczuła coś, od czego jej krótkie nogi wyprostowały się na kanapce, a palce w czubkach pantofli zrównały z linią ciała, choć nogę ucapił skurcz. Zmrużyła oczy. Dudkin wrócił za parawan, zarzucił na siebie aksamitną prążkowaną marynarkę, po czym wyszedł do gościa. Młodszy syn gospodarzy, Żorż, żwawy, ruchliwy szczawik o twarzy składającej się wyłącznie z nozdrzy, ust i pryszczy, siedział już za stołem. Był dwa lata starszy od swojego przyszłego bakałarza, ale uczył się od niego dwa lata niżej w gimnazjum.

Na widok ojca uśmiechnął się ironicznie, otworzył błękitny kajet i zaczął niecierpliwie wystukiwać na nim palcami motyw „Ach, te kobieciątka”. Jugurta uniósł wzrok.

Wygląd Dudkina nieco guwernera zaskoczył, choć też wzbudził pewien szacunek. Przybyszowi nie chciało się wierzyć, że ten delikatny i uprzejmy mikrus to czarnosecinny wyzyskiwacz, sknera i klaun. Jugurta się naprężył, wspomniawszy historie, które go dochodziły.

Dudkin z łatwością wydedukował, co się tłucze w młodej czaszce. Wystarczyło, że spostrzegł, jakie wykrętasy wyczyniają palce młodzieńca, z laookonowską mocą zakłopotania zwijające się w kooperatywne symbole i krzyżyki.

– Ile za miesiąc, Jugurto Kornelowiczu? – zapytał miękko. – Słyszałem o panu wiele dobrego. Mam nadzieję, że będziemy żyć w zgodzie.

– Ma się rozumieć! – Chłopiec skonfundował się do tego stopnia, że jego twarz aż po korzenie niesfornych loków przybrała kolor ciemnej czerwieni.

– Taka sprawa… Przysiądź, złociutki. Też niegdyś byłem studentem, a nawet – ściszył głos – uważam się za socjalistę. Przyszłe pokolenia uspołecznią mój majątek, ja zaś będę im służył jako skromny zarządca, nic więcej.

– Ja to nie wierzę w socjalizm! – zarzekł się Jugurta.

– Niesłusznie, złociutki! Sam Chrystus był pierwszym socjalistą. Jak głosił…

– W Chrystusa też nie wierzę… – przerwał ponuro młodziak, i od razu przeląkł się własnych słów.

Jasna twarzyczka Dudkina się nie zachmurzyła, wręcz przeciwnie: magnat uprzejmie poklepał gościa po ramieniu, a ten skulił się w sobie i zanurzył w fotelu.

Dudkin wyszedł z pokoju, bezgłośnie stąpając po dywanie. Jugurta popatrzył z ukosa na Żorża: podopieczny westchnął ze znużeniem i zaprezentował swój kajet: przekręcone francuskie słowa niedbale naniosła w nim wyrobiona męska ręka, a poprzekreślało nerwowe pióro nauczyciela.

Tymczasem Dudkin senior skierował się do garażu, gdzie stał niewielki mercedes. Właściciel autka zagadał do szofera Leonida i ukradkiem siąknął nosem. Skontrolował poziom benzyny w baku, a potem coś sobie przypomniał i uprzejmie kiwnął głową do pracownika.

Zajrzał do stajni: tam koniuch Trochym wyprowadzał akurat gniadego kłusaka. Koń stawał dęba. Przejadł się owsa – zdałoby się go przegnać kilka kilometrów porządną rysią. Milioner spostrzegł, że podkowa na przednim prawym kopycie odstawała, toteż zrezygnował z podróży bryczką i nakazał przegłodzić konia parę dni, po czym zabrał klucze do komory.

Dzień był parny i upalny. Dudkin wybrał pieszy spacer bulwarem do Staromoskiewskiej, na przystanek tramwaju konnego. Planty te również kosztowały miasto nie więcej niż piątaka, zasadzone przez Towarzystwo Estetyczne uczniów Trzeciego Gimnazjum z okazji święta okraszonego referatem Dudkina o znaczeniu piękna w życiu Imperium Rosyjskiego. Włodarze nie dbali o bulwar nad ściekiem rzeczki Charków. Skisły zapach zastanej wody nie był bogaczowi niemiły, z tamtejszej zbutwielizny wyławiał nosem delikatne alikwoty, efemeryczne nutki charakterystyczne wyłącznie dla jego miasta, przypominające, kto tu rządzi. W ohydnym smrodku zgnilizny tylko Dudkinowy czuły narząd węchu odnajdywał niespodziane aromaty. Rozjaśniła się twarz magnata, bo gdy zaciągnął się miejskim powietrzem, wyczuł w nim lekki cień fiołków.

Wyszedł na Staromoskiewską w okolicach koszarów pułku penzeńskiego. W pasiastej budce drzemał strażnik. Długi drewniany trotuar został wieczorem zasypany wysuszonymi łupinami słonecznika, teraz trzeszczały w lipcowym słońcu. Raptem lekki, świeży strumyczek owiał twarz Dudkina: to zawartość wiadra – z arbuzowymi skorupami, paczkami po papierosach Kalfa, miotem utopionych kociąt – otulona mereżką z mydlin, rozbłysła wszystkimi barwami tęczy i chlusnęła o bruk. Furtka, zza której wyłoniło się wiadro, błyskawicznie się zatrzasnęła i znów trwała zielona, spokojna i senna, jakby nikt nie otwierał jej od dwóch dekad.

Zgrabnie uniknąwszy strugi wylanych pomyj, Dudkin w podskokach wsiadł do tramwaju, zwanego konką. W otwartym wagoniku na pasażerów czekało osiem żółtych drewnianych ław, a do jego boków przymocowane były dwie długie deski z żelaznymi okuciami na krańcach – pomost dla konduktora wydającego bilety.

Kupiec stanął na przedniej platformie. Na siodełku od bicykla umocowanym na grubym pręcie umościł się furman. Długi bat niczym turzyca wystawał spomiędzy dwóch żelaznych kręgów. Chłop drzemał, bo droga była prosta, a koński duet biegł ciężkim, kulawym, tramwajowym kłusem, stukając podkutymi kopytami o szyny.

Ze schodków pojazdu smyrgnął student Lauks, wysoki i urodziwy blondyn w szarej koszuli i tużurku. Spieszył do kawiarni szachowej. Dudkin wrzasnął za sztubakiem coś o regulaminie, ale jego uwagę odciągnął widok poganiacza, który podszedł do tramwaju z parą dodatkowych koni – pomogą wyciągnąć wagonik pod górę na Majdan Mikołajowski.

Okryty czamarą robotnik o zmierzwionej głowie był już przyzwoicie dziabnięty, zamiast należnej furażerki czarny zasmolony placek ledwie zakrywał krótką potylicę. Do kółkа z przodu wagonu przypiął żelaznym hakiem orczyk z postronkami na dwa konie. Trzymał go w lewej dłoni, a w prawej ściskał długi bat, taki sam jak tramwajarza. Wskoczył na schodki i od razu jął popędzać wierzchowce. Przyłączył się do niego główny woźnica i obaj rozdarli się wniebogłosy. Zaintrygowany Dudkin spostrzegł, że poganiacz smagał konie furmana, a furman – zwierzęta kolegi. Rzemienie świstały w powietrzu i wagon apatycznie wdrapywał się na górę.

A na placu – katastrofa. Czy to furman zbyt głośno huknął na konie, nakręcając przy tym żelazny łańcuch hamulca, siłą wstrzymujący na każdym przystanku zajeżdżone, nędzne chabety, czy to zbyt dramatycznie dryndnął dzwonek tramwaju, a może szyna przeraźliwiej niż zwykle jęknęła na zakręcie – tak czy inaczej popręg policyjnego wierzchowca nie wytrzymał i puścił akurat w tym miejscu, w którym tydzień wcześniej siodlarz wzmocnił go nitkami od Dudkina.

Popręg pękł i drzemiący stójkowy, wsparty na lewym strzemieniu, wywinął kozła pod koński brzuch. Zlękniony takim manewrem wyższej instancji, spasiony owsem i lucerną koń puścił się po placu. Strażnik porządku, w butach na szklankach, ostrogach i białych rękawiczkach, leżał na garbatym bruku.

Ślusarz Wasyl Chomycz Izwiekow zeskoczył z roweru, zatrzymał konia i przywiązał go do latarni. Potem wrócił na swój pojazd i ruszył w dół ulicy, do parku na wyścigi rowerowe.

Nie pędził. Bruk, ten grzbiet zgniłego krokodyla, sam z siebie – bez nakazu miejskiego włodarza – nie pozwalał rozwinąć prędkości. Nawierzchnia wyglądała jak lawina zatrzymana w kaukaskiej rzece: okrągłe kamienie wystawały z niej jak orzechy z czekolady, gnój zbierał się w szczelinach, a po dwóch stronach gadzich pleców tkwiły dwa wysuszone strumienie gęstego kurzu utkane włosiem i słomą, przyniesionymi tu przez podeszczową powódź. Izwiekow jechał wystarczająco wolno, by Dudkin rozpoznał jego błękitne oczy i sine wąsy.

W przedpokoju komisariatu żandarmów burżuj natknął się na Czwyrkę. Baryłkowaty zastępca policmajstra – łysy jak kolano, bez brwi i zarostu – znaczył w mieście więcej niż sam naczelnik policji. Dziś jest nim Bessonow, jutro będzie Krauze, pojutrze któryś ze zubożałych, zapitych książąt Gagarinów, Czwyrka zaś był, jest i będzie. Dudkin przemówił się z nim w korytarzu, po czym wszedł do gabinetu pułkownika żandarmów Weresowa.

Tymczasem Jugurta w sieniach pompował opony swojego roweru. Tam go zastała Żenieczka o napuszonych czarnych kędziorach, rubensowa żona Dudkina. Kupieckie mieszkanie opustoszało, Żorż zszedł do garażu, do szofera Leonida. Oparta o futrynę, matrona jęła głęboko oddychać, lecz gdy spostrzegła, że jej biust unosi się w rytmie dmuchania opony, odkaszlnęła. Jugurta podniósł oczy i natrafił wzrokiem akurat na biały pas z walansjenki ujmujący obfite piersi.

Chłopiec się podniósł i taktownie odstąpił od roweru. Żenieczka znów oddychała ciężko i szybko, a przez chwilę strumienie jej namiętności spływały również na korepetytora, spotkały się jednak z niezrozumieniem: młodziak zaczął paplać, że właśnie wybiera się na wyścigi. W rezultacie Żenieczka nadęła się i pobladła niczym wystawa koronek w sklepie Alszwanga. Chłopiec stracił rezon, przerwał w pół zdania i w końcu wytoczył rower na zewnątrz, uderzając kierownicą o klamkę.

Redakcja: Magdalena Jankowska

This work was produced with the financial assistance of the European Union. The views expressed herein can in no way be taken to reflect the official opinion of the European Union.

Erzählung über das alte Charkiw.

Durch runde, niedrige Hügel getrennt flossen zwei Flüsse. Beide waren von frechen Sauergräsern überwuchert: Schilf, Seggen, Binsen und Rohrkolben. Im Frühjahr riss das Hochwasser ganze Brocken von Gley mit sich, an denen die Wurzeln des Schilfs wie Borsten herausragten, und trug die abgerissenen Inseln dorthin, wo sich die Flüsse vereinigten.

Irgendwo in den Verästelungen der zusammengeflossenen Flüsse hielten Schilfklumpen für den Sommer an, überwucherten, bildeten ein Floß, und auf diesem Floß nisteten schwarze Teichhühner. Die Stillgewässer rund um das Flößchen wucherten mit Seerosen und Wasserlinsen zu, die Teichhühner liefen über die Seerosenblätter, als wären sie trockenes Land, und wurden von der üppigen Nahrung fett.

Näher an der schnellen Strömung lebten Fliegenschnäpper und dort brüteten auch Stockenten. Die großen, muskulösen gräulichen Enten fürchteten sich vor den Teichhühnern, und selbst ihre blaugrauen Erpel scheuten den Kampf mit den Fliegenschnäppern.

Doch viele waren es nicht. Auf dem Donez aber gab es ihrer viele, in jenen Seen, die einst Altarme des Donez waren und heute nur noch mit der Breite ihrer Schultern zeigten, wie mächtig der Donez in grauer Vorzeit gewesen war.

Entlang des gesamten Donez lebten auch Gänse – eine große, graue Rasse, doch Schwäne gab es erst im Schwanensee, rund sechzig Kilometer von der Vereinigung der beiden Flüsse entfernt, und im Rabensee, etwa hundertvierzig Kilometer entfernt, gab es ihrer unzählige.

Im Frühjahr und im Herbst waren jedoch auch viele Schwäne auf dem Großen Lyman zu sehen, und sogar Pelikane folgen dorthin.

Zwischen den beiden Flüssen, auf den runden Hügeln, erstreckte sich ein Wald, der sich mit den Flüssen vom Mittelrussischen Landrücken bis hinunter in den Süden zu den tatarischen Flüssen Orel und Samara erstreckte. An den linken Ufern, auf dem Sand, wuchsen üblicherweise Kiefernwälder. Dort machten die Waldschnepfen Rast, während sie weiter in die Steppen des Vorkaukasus zogen.

Obwohl es an den beiden Flüssen keine Schwäne und Gänse gab, waren sie voll von Leben. Verschiedene Schnepfenvögel wateten knietief durch die schlammigen Stellen der Flüsse. Bekassine versteckten sich hinter Weißwurzen. In dem frischgrünen, vom Wasser bedeckten Gras lauerten die geradlinig fliegenden Doppelschnepfen. Krähen nisteten im Wald zwischen den Flüssen. Der Rabe – seit jeher ein wassernaher Vogel – lief am Ufer entlang oder saß, als uralter Beobachter, stundenlang auf einem Weidenzweig und hielt Ausschau nach den Eiern der Fliegenschnäpper oder der Stockente.

Tauchenten – kleine, große und mit Schopf – riefen in den tiefen Seen in der Nähe der Flüsse einander zu. Rund, hell und klar wurden die Seen später „Makorteten“ genannt, aber damals waren die Flüsse schon so seicht geworden, dass die Tauchenten dort nicht mehr leben konnten und zum Donez abwanderten.

In der Luft flatterten weiße Seeschwalben, wie Blütenblätter der Wolken, nur ihr Schrei war sehr irdisch, sie kreischten wie geflügelte Albinos, weiß mit roten Augen. Braunbeflügelte Möwen – klagende Schreierinnen – ließen sich wie ein zitterndes Netz auf das Unterwassergras bei den Doppelschnepfen nieder, und die Doppelschnepfen schossen wie fliegende Pfeile davon, aufgescheucht von den zudringlichen Ankömmlingen.

I.
Es war ein schwüler Mittag. Auf dem Platz war niemand außer einem berittenen Stadtpolizisten mit weißen Handschuhen (die zu Fuß gehenden Polizisten trugen keine Handschuhe, und ihre Hände, rot wie Rote Bete, Unteroffizierspranken mit schwarzen Krallen, ragten direkt aus dem schwarzen Ärmel mit rotem Besatz). Der Stadtopolizist saß aufrecht auf einem guten Pferd, regungslos und dennoch wirbelte Staub über den Platz.
Irgendwelche Luftzüge, dieselben, die seit jeher als Winde durch die steilen Lehmgruben fegten und die vom Grandhotel, der Kapelle und dem Polizisten nur unzureichend aufgehalten wurden, wirbelten Staubwolken aus den Schlaglöchern des Pflasters empor.
Der Geruch dieses Staubs war sauer und kräftig. Wassermelonenschalen, Kartoffelpelle, Reste von Eintöpfen, von Tabak durchtränktes, feuchtes Zigarettenpapier, tote Ratten, die man in den Abfalleimern gefangen und erstickt hatte, all das wurde in jedem Hof zu einem hohen Haufen aufgetürmt, mit Seifenwasser übergossen und, nur notdürftig mit drei morschen Brettern vom Haus getrennt, trocknete es im Juli aus.
Dann zerfiel das Ganze unter der sengenden Steppensonne zu Staub, flog über die Bretter hinweg, wurde vom Hof hinausgeweht und sammelte sich in den Vertiefungen der auf Sand verlegten Pflastersteine. Der Staub roch nach dem ganzen Leben Charkiws, und die Passanten, die ihn einatmeten, husteten, niesten und röchelten.
Doch zu dieser Zeit war kein einziger Passant auf dem Platz. Der Kaufmann Petro Iwanowytsch Dudkin, der den Platz bald überqueren sollte, saß noch zu Hause und trank Tee, und der Hauslehrer seiner Kinder, der Gymnasiast Juhurta, war noch nicht beim Platz des hl. Sergius angekommen.
Der Kaufmann Dudkin gehörte zu den alten Herren von Charkiw und kämpfte nun gegen den Kaufmann Uchow und die Kohlenmagnaten um die Macht. Er unterstützte mit seinem Einfluss die Zeitschrift Der Stachel und deren Redakteur Hermejer im Kampf gegen die Liberalen. Der Stachel erschien auf miserablem grauem Papier, kostete fünf Kopeken, und Redakteur Hermejer – von Beruf entweder Schlächter oder Rausschmeißer in einem Bordell – war Dudkin nicht einmal fünf Kopeken wert. Mit seinen gewaltigen Fäusten verteidigte er sich selbst gegen die vom Stachel verachteten Liberalen.

Hermejer zahlte keine Honorare. Er hatte nur einen fest angestellten Karikaturisten – einen der Druckereigehilfen, dem die seiner Ähnlichkeit der Karikaturen egal waren. Er zeichnete einfach mit der Feder eine kleine Figur mit übergroßem Kopf, und unter der Zeichnung stand dann stets genau, wer dargestellt war. Jeder Text über Liberale, Juden, Studenten oder Professoren wurde sofort abgedruckt – vorausgesetzt, er hatte ausreichend sensationellen Biss.
Dudkin selbst war ein eingetragener Adliger mit Universitätsbildung. Einer jener wenigen Gutsbesitzer, die in den Kapitalismus nicht als Besiegte, sondern als Verbündete eingetreten waren. Nachdem er bereits Millionen angehäuft hatte, wandte er sich wieder dem Feudalismus zu und war eine Stütze der Charkiwer Schwarzen Hundertschaft.
Er kleidete sich hinter einem Paravent an. Er trug bereits lackierte Stiefeletten mit elastischen Seitenteilen und schob die hintere Lasche unter das Hosenbein seiner blauen Cheviot-Hose, als die Klingel sanft ertönte – der Hauslehrer seiner Kinder, Juhurta, war gekommen. Vom Diwan im Nebenzimmer erhob sich Frau Dudkina, eine große, dicke, schwarze Dame mit unglaublich, ja übernatürlich krausem Haar, die ein wenig an ein verschlafenes Lamm erinnerte, und umarmte Dudkin zärtlich. Er drückte sein Gesicht in ihren weichen Busen.
„Schätzchen!“, sagte Dudkin bewegt. „Der junge Mann ist der Hauslehrer. Warum bist du aufgestanden? Der Arzt hat dir Ruhe verordnet!“
Dudkins schwarze Äuglein blickten zärtlich unter seinen grau gewordenen Brauen hervor. Sie streichelte ihm über das Köpfchen und kehrte auf ihre Ottomane zurück. Auch sie liebte ihren Dudkin liebevoll, diesen feinen, gebildeten kleinen Ritter, aber bei Juhurta spürte sie instinktiv etwas, das sie ihre kurzen Beine auf der Ottomane streckte, die Zehen in ihren Schuhen entlang ihres Körpers ausrichtete, dann aber ein leichter Krampf ihre Waden durchzog. Sie schloss die Augen.
Dudkin, noch nicht ganz angezogen, warf sich ein feingeripptes Samtjackett über und ging zu Juhurta hinaus. Sein jüngster Sohn, George, ein flinker, zappeliger Tunichtgut, in dessen Gesicht nur Nasenlöcher, Lippen und Warzen zu sehen waren, saß schon am Tisch. Er war zwei Jahre älter als sein Hauslehrer, aber im Gymnasium zwei Klassen unter ihm.
Als er seinen Vater sah, lächelte George ironisch, schlug sein blaues Heft auf und begann ungeduldig mit den Fingern darauf den Rhythmus von „Das lieben alle Mädchen“ zu trommeln. Juhurta blickte auf.
Er sah Dudkin überrascht und fast ehrfürchtig an. Es war schwer zu glauben, dass dieser feine, weiche, freundliche Mann ein Schwarzhundertschaftler, Kurkul, Millionär, Geizhals und Clown war. Juhurta wurde verlegen, als ihm einfiel, was man ihm über Dudkin erzählt hatte.
Dudkin bemerkte es, als er sah, wie die Finger des Hauslehrers unruhig Zeichen formten – Kreuze, Kooperativsymbole – in einer laokoonesken Geste der Verwirrung.
„Wie viel möchten Sie, Juhurta Kornelijewytsch?“ sagte Dudkin sanft. „Man hat mir nur Gutes über Sie erzählt. Ich hoffe, wir werden uns nicht streiten.“
„Oh ja! Oh ja!“, sagte Juhurta, nun völlig verlegen. Er errötete tief, bis in die Wurzeln seines zerzausten Haares.
„Na sehen Sie“, sagte Dudkin. „Setzen Sie sich, setzen Sie sich, mein Lieber. Ich war auch einmal Student, ich selbst…“ Er senkte die Stimme, „ich war selbst Sozialist. Die kommenden Generationen werden meinen Reichtum aufteilen, ich werde nur sein Verwalter sein, mehr nicht!“
„Ich glaube nicht an den Sozialismus“, sagte Juhurta.
„Schade, schade, mein Lieber. Auch Christus war ein Sozialist. Er sagte…“
„Ich glaube auch nicht an Christus“, unterbrach ihn Juhurta bedrückt, was ihn selbst erschreckte. Doch Dudkins helles, feines Gesicht zog sich nicht zusammen. Er klopfte Juhurta freundlich auf die Schulter, und Juhurta entspannte und setzte sich.

Dudkin ging lautlos über den Teppich hinaus. Juhurta musterte George von der Seite. George gähnte müde und begann, seine Hefte zu zeigen. In den Heften standen mit vollendet männlicher Handschrift nachlässig hingeschriebene, verdrehte französische Wörter, zornig von der nervösen Hand des Lehrers durchgestrichen.

Dudkin ging in die Garage, wo ein kleiner Mercedes stand. Er wechselte ein paar Worte mit dem Chauffeur Leonid, während er unauffällig die Luft schnupperte. Er überprüfte den Benzinstand im Tank, erinnerte sich an etwas und nickte freundlich.

Dann ging er in den Pferdestall: der Kutscher Trochim führte einen fuchsfarbenen Mischling heraus. Das Pferd stieg, durch den Hafer voller Kraft, auf die Hinterbeine – man hätte es ein paar Kilometer im harten Trab ausreiten müssen. Aber das Hufeisen am rechten Vorderbein saß locker, und der Millionär änderte seine Meinung. Er wies Trochim an, dem Fuchs drei Tage lang keinen Hafer zu geben, und nahm den Schlüssel zur Vorratskammer mit.

Es war warm und schwül; Pjotr Iwanowytsch beschloss, dem kleinen Boulevard bis zur Altmoskauer Straße zu gehen und dann mit der Pferdebahn zu fahren. Er ging den Boulevard entlang – dieser Boulevard hatte die Stadt nichts gekostet: Gepflanzt hatte ihn die Gesellschaft der ästhetisch gesinnten Gymnasiasten des Dritten Gymnasiums bei einem Fest, auf dem Pjotr Iwanowytsch eine Rede über die Bedeutung der Ästhetik im russischen Leben gehalten hatte. Daher galt der Boulevard als unbedeutend und lag am Fluß Charkiw, der einer Jauchegrube glich.

Doch selbst der saure Geruch des stehenden Wassers störte Pjotr Iwanowytsch nicht: im Gestank selbst wusste er feine Obertöne zu unterscheiden, ätherische Düfte, die es nur in seiner Stadt gab und die ihn daran erinnerten, dass er ihr Herr war. Im derben Gestank der Fäulnis stiegen immer wieder nur für feine Nasen unerwartete Aromen auf. Heute roch er einen Hauch von Veilchen – er lächelte, während er die Luft tief durch die Nase einsog.

In der Nähe der Kaserne des Pensaer Regiments bog er in die Altmoskauer Straße ein. In einem gestreiften Wachhäuschen schlief der Posten. Der lange hölzerne Bürgersteig war seit dem Vorabend mit Schalen bedeckt, trocken und schallend unter der Julisonne. Plötzlich wehte ein frischer, leichter Luftzug herüber: Eine Hausbesitzerin hatte durch das Gartentor einen Eimerinhalt auf die Hauptstraße gekippt – Melonenschalen, Zigarettenschachteln der Marke „Kalfa“; ein ganzer Wurf ertrunkener Kätzchen blitzte einen Moment lang regenbogenhaft auf und landete auf dem Pflaster in einem Netz aus Seifenschaum. Das Tor schlug blitzschnell zu und war wieder grün, ruhig und schläfrig, als hätte es sich seit zwanzig Jahren nicht geöffnet.

Pjotr Iwanowytsch, geschickt den Abfällen ausweichend, lief herbei und stieg in die Pferdebahn. Der offene Wagen bestand aus acht gelben Gartenbänken. An beiden Seiten verliefen zwei lange Holzbretter mit eisernen Kanten, über die der Schaffner ging und Fahrkarten verkaufte.

Dudkin stellte sich auf das vordere Trittbrett. Der Kutscher saß auf einem Fahrradsattel, der auf einer Eisenstange montiert war. Eine lange Peitsche, dünn wie ein Schilfblatt, wuchs aus zwei Eisenringen heraus. Der Kutscher döste, denn die Strecke war eben, das Pferdegespann trottete in schwerem, lahmem Konkaschritt über die Schienen, das Eisen der beschlagenen Hufe klapperte.

Plötzlich sprang ein Student namens Lauks während der Fahrt von den Stufen – ein großer, gut aussehender Blondschopf in grauem Hemd unter einer kurzen Jacke. Er musste ins Schachcafé. Pjotr Iwanowytsch begann etwas über Regelverstöße zu rufen, aber gerade in diesem Moment kam ein Viehtreiber mit einem Zusatzgespann, um den Wagen den Hügel zum Mykolajiw-Platz hinaufzuziehen, und Pjotr Iwanowytsch wandte seine Aufmerksamkeit dem Viehtreiber zu.

Der Viehtreiber war zottelig, ein leicht betrunkener Bursche mit einer Tschamarre. Anstelle einer Uniformmütze trug er ein fettiges schwarzes Käppi, das kaum seinen kurzen Hinterkopf bedeckte. In der linken Hand hielt er ein Zaumzeug für zwei Pferde mit Eisenhaken, den er im Vorbeigehen in einen Ring an den Kutschbock einhängte. In der rechten hatte er eine ebenso lange Peitsche wie der Kutscher. Er sprang auf die Trittstufe und begann sofort mit seiner Peitsche zu schlagen, der Kutscher schlug mit seiner, beide schrien, und Dudkin bemerkte neugierig, dass der Viehtreiber nur die Vorderpferde schlug, der Kutscher nur die Pferde des Viehtreibers. Die Peitschen zischten, verfingen sich auf den Pferderücken, und der Wagen arbeitete sich im schleppenden Trab den Platz hinauf.

Als sie auf den Platz kamen, riss etwas. Vielleicht hatte der Kutscher die Pferde ein wenig lauter angeschrien, während er die Eisenkette der Bremse mit einem Quietschen aufzog, um die abgearbeiteten, lahmen Gäule an der Haltestelle zum Stehen zu bringen, oder vielleicht hatte die Glocke der Pferdebahn etwas heller geklingelt, oder war die Schiene beim Abbiegen lauter ertönt, aber der Riemen des Pferdes, auf dem der berittene Polizist saß, gab nach und riss genau an der Stelle, wo der Sattler vor einer Woche mit Dudkins Garn geflickt hatte. Der Riemen riss und der eingenickte Polizist stützte sich in den linken Steigbügel und kippte sanft kopfüber unter den Bauch des Pferdes. Das Pferd, erschrocken durch das Manöver seines Herrn und galoppierte, aufgestachelt von Hafer und Schneckenklee, über den Platz. Der Polizist in Flaschenstiefeln, mit Sporen und weißen Handschuhen, lag auf dem holprigen Pflaster.

Der Schlosser Wassil Chomitsch Iswjekow stieg von seinem Fahrrad, stoppte das Pferd und band es an eine Laterne. Dann setzte er sich wieder aufs Rad und fuhr über das Kopfsteinpflaster weiter in Richtung Park, wo das Fahrradrennen stattfinden sollte.

Er fuhr nicht schnell: Das Pflaster, das dem Rücken eines verwesten Krokodils glich, verhinderte von selbst und ohne Anordnung des Stadtoberhaupts jede hohe Geschwindigkeit. Das Kopfsteinplaster erinnerte an einen Erdrutsch in einem kaukasischen Fluss: runde Steine ragten daraus wie Nüsse in Schokolade, Mist sammelte sich in seinen Vertiefungen an. An beiden Seiten des Krokodilsrückens lagen zwei ausgetrocknete Streifen dichter Staubschichten, in denen Bürsten und Stroh steckten, angeschwemmt von der letzten Regenflut. Iswjekow fuhr so langsam, dass Pjotr Iwanowytsch seine blauen Augen und den blauen Schnurrbart wiedererkannte. Im Vorraum der Gendarmerieverwaltung traf er den Assistenten des Polizeihauptmanns Tschwyrka.

Der runde, haar-, augenbrauen- und bartlose Assistent des Polizeihauptmanns bedeutete in der Stadt unvergleichlich mehr als der Polizeimeister selbst. Heute war Bessonow Polizeimeister, morgen Krause, übermorgen irgendein angetrunkener Fürst Gagarin – aber Tschwyrka war immer da, für alle Zeiten. Dudkin wechselte ein paar Worte mit ihm im Vorzimmer von Oberst Weressow, dem Leiter der Gendarmerie, und trat dann ins Büro ein.

Währenddessen pumpte Juhurta gerade die Reifen seines Fahrrads auf, als plötzlich wie zufällig Jewhenija, Dudkins übertrieben schwarzgelockte, wohlbeleibte Ehefrau, in den Flur trat. Die Wohnung war leer: George war in der Garage bei Chauffeur Leonid, und Jewgenija blieb an der Tür stehen und begann schwer und schnell zu atmen. Plötzlich bemerkte sie ärgerlich, dass ihr Atem sich dem Rhythmus der Fahrradpumpe anpasste. Sie räusperte sich, Juhurta hob den Blick, und seine Augen fielen auf das weiße Band aus Valenciennes-Spitze unter ihrem vollen Busen.

Juhurta ließ höflich von der Pumpe ab und richtete sich auf. Jewhenija begann erneut schwer zu atmen. Für einen Moment übertrugen sich die Nervenwallungen ihres Begehrens auf Juhurta, doch er verstand sie nicht und erklärte freundlich, dass er zum Fahrradrennen fahre. Er begann sogar ausführlich, von dem Wettbewerb zu erzählen, doch Jewhenija wurde plötzlich kühl und erhaben, wie die Spitzen in der Auslage bei Alschwang. Juhurta verstummte, wurde verlegen und rollte mit dem Fahrrad hinaus, wobei er mit dem Lenker gegen die Türklinke stieß.

Vyprávění o starém Charkově

Oblé nízké pahorky obtékala z každé strany jedna řeka. V obou se rozrostly houževnaté mokřadní rostliny: rákos, ostřice, puškvorec a orobinec. Jarní záplavy utrhaly celé kusy hlíny, takže kořeny rákosu teď trčely jako štětky a odtržené ostrůvky unášel proud až k soutoku dvou řek.

Tam, kde se řeky slévaly v jezera, trsy rákosu končily na léto svou pouť, obrůstaly a utvářely naplaveniny, na nichž hnízdily slípky zelenonohé. Stojatá voda okolo naplavenin zarůstala lekníny a žabincem, slípky běhaly po leknínech, jako kdyby to byla pevná zem, a z vydatné stravy byly čím dál vypasenější.

Blíž k místům, kde proud nabíral na síle, žil bělořit bělohlavý, a právě tady divoké kachny vyváděly své mladé. Veliké, svalnaté šedavé kačeny se bály oněch bělohlavých ptáčků, a dokonce i šedomodří kačeři se jen neochotně s bělořity pouštěli do bitek.

Nebylo jich tu však moc. Spousta se jich usadila na Dinci, na jezerech, která byla kdysi jeho mrtvými rameny, ale nyní mohla dělat ramena jen díky své šíři a předvádět, jaký byl Dinec v dávných dobách.

Po celém Dinci se množil i druh mohutných šedavých hus, labutě se tu nikde poblíž neobjevovaly, až u jezera, které neslo jejich jméno – asi šedesát kilometrů od soutoku dvou řek, a spousta jich žila ještě dál – na Vraním jezeře, sto čtyřicet kilometrů odtamtud.

Pravda, na jaře a na podzim bylo labutí bezpočet i na Velikém limanu, dokonce sem létali i pelikáni.

Mezi dvěma řekami na oblých pahorcích rostl les, táhl se od velké vysočiny аž na jih k tatarským řekám Orel a Samara. Na levém břehu, na pískách, jak bývá obvyklé, rostly borové lesy. V nich si dělaly zastávku kočovné sluky, když putovaly dál do stepí Předkavkazí.

Ač na oněch dvou řekách nebyly labutě a husy, i tak tam bujel život. Různí bahňáci se po kolena brodili v říčním bahně. Bekasiny otavní se schovávaly za vyvýšeninami. V brčálově zelených travinách zalitých vodou se ukrývaly bekasiny větší, jež létaly jako střely. V lese obepnutém řekami hnízdily vrány. Vrána, která je odjakživa ptákem žijícím u vody, chodila po březích nebo jako věčná pozorovatelka celé hodiny proseděla na vrbové větvi a upřeně hleděla na vejce bělořitů a divokých kachen.

Malé, velké i chocholaté čírky se překřikovaly v hlubokých jezerech poblíž řek. Jezera byla okrouhlá, čistá a průzračná a připomínala glazované misky. Řeky však začaly být tak mělké, že na nich čírky nemohly žít a přestěhovaly se na Dinec.

Ve vzduchu poletovali bílí rybáci jako okvětní lístky oblaků, akorát jejich křik byl velmi zemitý, vřeštěli jako okřídlení albíni, celí bílí, jen s červenýma očima. Hnědokřídlí racci si jako roztřesená síť sedali na podvodní trávy k bekasinám větším, a bekasiny, jako střely odlétaly pryč, aby se zbavily těch otravných přivandrovalců.

І.

Bylo dusné poledne. Náměstí zelo prázdnotou, až na jednoho městského četníka na koni v bílých rukavicích (pěší četníci rukavice neměli, takže jejich poddůstojnické tlapy červené jak řepa, navíc s černými nehty, jim trčely z červeně lemovaných černých rukávů). Četník seděl vzpřímeně na pěkném koni, zcela nehnutě, ale i tak se po náměstí vířil prach.

Oblaka prachu zdvihal z výmolů v dlažbě tentýž vítr, jenž odpradávna vanul strmými stržemi – nedokázal ho zadržet ani Grand hotel, ani kaple, ani četník.

Pach prachu byl nakyslý a palčivý. Melounové i bramborové slupky a odřezky, promočený papír na balení cigaret načichlý tabákem, zdechlé krysy, co se chytily v kýblu na pomyje a udusily se tam – tahle všehochuť se v každém dvoře házela na vysokou hromadu, polévala se mýdlovou vodou, a nakonec ta kupa v červenci vysychala, jakž takž oddělená od domů třemi ztrouchnivělými prkny.

Poté se vše pod žhavým stepním sluncem rozsypalo na padrť a na křídlech větru vylétalo z vetché ohrady, mizelo ze dvora a hromadilo se v prohlubních dlažby položené na písku. Prach páchl veškerým životem Charkova, a jak ho kolemjdoucí vdechovali, chrchlali, kýchali a chraptěli.

Tou dobou bylo však náměstí liduprázdné. Kupec Petr Ivanovič Dudkin, jenž tudy měl za chvíli projíždět, ještě seděl doma a pil čaj a domácí učitel, co dával kondice jeho dětem, gymnazista Jugurtha, ještě nedošel na náměstí svatého Sergeje.

Kupec Dudkin byl jedním z vlivných charkovských starousedlíků a nyní soupeřil o moc s kupcem Uchovem a uhelnými magnáty. Svůj vliv uplatňoval tak, že podporoval časopis Žihadlo namířený proti liberálům a jeho redaktora Hermeyera. Žihadlo se tisklo na mizerný šedavý papír, stálo pětník, redaktor Hermeyer, původním povoláním snad řezník či možná vyhazovač ve veřejném domě, Dudkina nestál ani ten pětník a svými mohutnými pěstmi se sám bránil proti liberálům, které Žihadlo popíchlo.

Honoráře Hermeyer neplatil. Měl jednoho karikaturistu na plný úvazek, kterého vytáhl od hochů z typografie, a ten sе nikdy moc netrápil tím, zda jsou si lidé na karikaturách podobní. Prostě nakreslil perem malého panáčka s velikánskou hlavou a pod obrázkem se vždycky podrobně uvádělo, kdo je na něm vyobrazený. Jakýkoliv materiál o liberálech, Židech, studentech či profesorech okamžitě tiskli, pokud v něm bylo dosti pichlavé senzace.

Samotný kupec Dudkin byl šlechtic takříkajíc z děda praděda, navíc s univerzitním vzděláním. Řadil se k těm nemnoha statkářům, které kapitalismus přivítal ne jako přemožené, ale jako spojence. Když nahromadil miliony, znovu se přidal k feudálům a byl pilířem charkovské „černé setniny“.

Zrovna se oblékal za paravánem. Už si stihl navléct lakovaná perka, zadní poutko bot si zastrčil pod nohavice modrých ševiotových kalhot, když náhle zlehka zahlaholil zvonek – to přišel učitel jeho dětí Jugurtha. Z divanu v sousední místnosti se zvedla Dudkinova manželka, vysoká, tlustá, černovlasá, až k neuvěření kudrnatá dáma, trochu podobná ospalému beránkovi, a něžně Dudkina objala. Dudkin se nosem zabořil do jejího nadýchaného dekoltu.

„Žeňulinko!“ řekl vzrušeně. „To je ten mladík, učitel. Proč jsi vstala? Doktor ti nařídil, abys ležela!“

Dudkinova perlová očka něžně hleděla zpod černého prošedivělého obočí na manželku. Ta ho pohladila po hlavě a vrátila se na otoman. I ona chovala k Dudkinovi něžné city, byl to její malý rytíř, tak jemnocitný a vzdělaný, ale v Jugurthovi instinktivně vycítila cosi, co nutilo její krátké nohy, aby se na otomanu napřímily, a prsty ve špičkách střevíců napjaly, až jí lehká křeč proběhla po lýtkách. Zavřela oči. Dudkin pokračoval v oblékání – hodil na sebe manšestrové sako a šel za Jugurthou. Jeho mladší syn, Žorž, neklidný, rtuťovitý floutek, na jehož obličeji se vyjímaly jen nozdry, rty a bradavice, už seděl za stolem. Byl o dva roky starší než jeho učitel, ač byl na gymnáziu o dva ročníky níž.

Když Žorž uviděl otce, ironicky se pousmál, otevřel modrý sešit a začal po něm prsty netrpělivě vyťukávat píseň Eto děvušky vsjo obožajut. Jugurtha zvedl oči.

Na Dudkina se díval udiveně, téměř s úctou. Jen stěží se dalo uvěřit tomu, že tento jemný, mírný, laskavý člověk má něco společného s „černými setninami“ a že je to vydřiduch, milionář, držgrešle a šašek. Jugurtha znervózněl, když si vzpomněl, co se o Dudkinovi proslýchalo.

Dudkin to vycítil, všiml si totiž, jak jsou učitelovy prsty neklidné, jak se s úzkostí hodnou Láokoóna kroutí tak, že připomínají roztodivné kříže a klikyháky.

„Kolik chcete za měsíc, Jugurtho Kornelijovіči?“ mile pronesl Dudkin. „Mám na vás jen ty nejlepší reference. Doufám, že mezi námi nevzniknou žádné rozepře.“

„Jistě! Jistě!“ řekl Jugurtha a již definitivně upadl do rozpaků. Až ke kořínkům rozcuchaných vlasů ho polil temný ruměnec.

„No vidíte,“ řekl Dudkin. „Sedněte si, sedněte si, chlapče, také jsem byl studentem, já sám…“ ztišil hlas, „já sám jsem socialista. Budoucí pokolení si rozdělí moje bohatství a ze mě udělají jen obyčejného správce, nic víc!“

„Já nevěřím v socialismus!“ řekl Jugurtha.

„Chyba, chyba, chlapče. I Kristus byl první socialista. Říkal…“

„Já nevěřím ani v Krista!“ ponuře ho přerušil Jugurtha a znervózněl ještě víc. Ale Dudkinova rozjasněná, drobná tvář se nezachmuřila. Laskavě poplácal Jugurthu po ramenou, Jugurtha zjihl a posadil se.

Dudkin neslyšně odkráčel po koberci. Jugurtha úkosem pohlédl na Žorže. Ten si unaveně povzdychl a začal ukazovat učiteli své sešity. V sešitech byla vypsaným mužským rukopisem nedbale načmárána překroucená francouzská slovíčka, zlostně přeškrtnutá nervózní rukou učitele.

Dudkin vešel do garáže, kde stál menší mercedes, prohodil pár slov se šoférem Leonidem a nepozorovaně přitom nasával vzduch. Zkontroloval množství benzínu v nádrži, na něco si vzpomněl a laskavě kývl hlavou.

Poté vešel do stáje – vozka Trofim vyvedl hnědého křížence. Kůň se vzpíral, oves mu lezl i ušima, bylo třeba prohnat ho několik kilometrů pořádným klusem. Ale podkova na pravé přední noze trochu odstávala a milionář si to rozmyslel. Přikázal Trofimovi tři dny nedávat hnědákovi oves a vzal si s sebou klíče od sýpky.

Bylo teplo a dusno. Dudkin se rozhodl projít až na Staromoskevskou ulici a jet koňkou. Vykračoval si po bulváru. Tenhle bulvár město nic nestál – stromy tam zasadil spolek estétů z řad gymnazistů Třetího gymnázia u příležitosti svátku, na němž Dudkin pronesl řeč o významu estetiky v životě ruského lidu. Bulvár tak neměl zvláštního významu a končil u říčky Charkov, která byla jednou velkou jámou na pomyje. Nakyslý zápach stojaté vody však Petra Ivanoviče nedráždil: v samotném smradu totiž dokázal rozlišit jakési jemné doprovodné tóny, éterické pachy, které byly vlastní jen jeho městu a připomínaly mu, že pánem je tady on. Skrze pronikavý puch hniloby čas od času zavanula nečekaná aromata, která dokázal zachytit jen velmi citlivý nos. Dnes Dudkin zavětřil nádech fialek a když nosem nasával vzduch, po tváři mu přeběhl úsměv.

Vyšel na Staromoskevskou ulici vedle kasáren Penzenského pluku. V pruhované budce spal službukonající voják. Dlouhý dřevěný chodník byl zvečera pokrytý suchými slunečnicovými slupkami, které na červencovém slunci chrastily. Náhle zlehka zavanul svěží vzduch – to hospodyně, když otevřela vrátka, vyšplouchla na hlavní ulici z kýble melounové slupky, krabičky od cigaret Kalfa, celý vrh utopených koťat, všechno se to na chvíli v letu zalesklo v barvách duhy a protkané mýdlovou pěnou spadlo na dlažbu. Vrátka se bleskově zavřela a znovu se zelenala, spokojená a ospalá, jako kdyby je dvacet let nikdo neotvíral.

Petr Ivanovič se šikovně vyhnul pomyjím, popoběhl a sedl na koňku. V otevřeném vagoně bylo umístěno osm žlutých zahradních laviček, po obou stranách se táhly dvě dlouhé podlážky, pobité na krajích kováním, po prknech chodil konduktér a prodával lístky.

Dudkin si stoupl na přední plošinu. Vozka seděl na sedle od jízdního kola, které bylo naražené na kovovou tyč, dlouhý bič jako list ostřice vyrůstal ze dvou kovových kroužků, vozka podřimoval, protože místa, kudy se projíždělo, byla rovná, dvojice koňů běžela těžkým kulhavým klusem, klapali okovanými kopyty po kolejích.

Náhle ze schůdků při plné rychlosti seskočil student Lauks, vysoký pohledný blondýn v šedé košili a vojenském kabátě. Měl namířeno do šachové kavárny. Petr Ivanovіč začal hulákat cosi o porušování pravidel, ale zrovna přicházel pohůnek s párem pomocných koní, kteří měli vytáhnout vagon na kopec k Nikolajevskému náměstí, a Petr Ivanovič se zadíval na pohůnka.

Pohůnek byl rozcuchaný, lehce podnapilý hoch v čamaře; místo pořádné čepice se štítkem měl na hlavě špinavou, umolousanou rozpláclou čapku, která jen tak tak přikrývala jeho krátký krk. V levé ruce držel rozporku na pár koní s kovovým hákem, který za pochodu zastrčil do kroužku na přední straně vagonu; v pravé ruce měl stejný dlouhý bič jako vozka. Skočil na schůdky a ihned začal práskat bičem, vozka práskal tím svým, oba dva hulákali a Dudkina zaujalo, že pohůnek bil jen koně zapřažené do dvojité oje, vozka zase ty pohůnkovy. Biče svištěly, na koňských hřbetech se zamotávaly a vozka pozvolným klusem směřoval k náměstí.

Na náměstí se cosi utrhlo. Snad vozka trochu hlasitěji houkl na koně, když se skřípěním namotával kovový brzdový řetěz, kterým na každé zastávce vší silou zastavoval zmořené, mrzácké herky, nebo snad trochu zvučněji zazvonil zvonek koňky, či se kolej v zatáčce silněji rozezvučela, v každém případě to však podbřišník koně, na němž seděl četník, nevydržel a praskl právě v onom místě, kde ho sedlář před týdnem zašíval dudkinskými nitěmi. Podbřišník praskl, podřimující četník se zapřel o levý třmen a pozvolna se přetočil hlavou dolů pod břicho koně. Kůň, polekaný takovým manévrem svého pána, nacpaný až k prasknutí ovsem a vojtěškou, začal uhánět po náměstí. Četník ve svých baňatých botách, s ostruhami a bílými rukavicemi ležel na hrbolatém dláždění.

Zámečník Vasilij Fomič Izvěkov seskočil z kola, zastavil koně a přivázal ho k lampě. Poté znovu nasedl na kolo a jel po dláždění dál, směrem k parku, kde se měly odehrávat cyklistické závody.

Nejel rychle, neboť dláždění, které se podobalo zádům shnilého krokodýla, samo o sobě, i bez nařízení gubernátora, nedovolovalo rychlou jízdu. Dláždění připomínalo i kamenopád v kavkazské řece: oblé kameny z něj vystupovaly jako ořechy z čokolády, hnůj se chytal do spár; po obou stranách krokodýlových zad se táhly dva vyschlé potůčky pokryté zatvrdlým prachem, z něhož trčely chuchvalce chlupů a sláma, které tam zanesly přívaly deště. Izvěkov jel tak pomalu, že Dudkin poznal jeho blankytné oči a modré kníry. V předpokoji četnického úřadu se setkal s pomocníkem vrchního policejního komisaře Čvirkou.

Pomocník vrchního policejního komisaře, chlapík s kulatou hlavou, holohlavý, holobradý, bez obočí znamenal ve městě nesrovnatelně víc než sám komisař. Dnes byl komisařem Bessonov, zítra Krause, pozítří kdosi z upivších se knížat Gagarinů, ale pomocník Čvirka tam bude vždycky – až na věky věkův. Dudkin s ním v přijímacím pokoji četnického plukovníka Veresova prohodil pár slov, načež vešel přímo do kanceláře.

Tou dobou si už Jugurtha hustil pneumatiky svého kola, když do předsíně náhodou vešla Žeňka, statná Dudkinova manželka, se svou přehnaně kudrnatou černou hřívou. Byt byl prázdný: Žorž šel do garáže k šoférovi Leonidovi a Žeňka, která se zastavila ve dveřích, začala zrychleně a těžce dýchat. Náhle si však se značnou nelibostí povšimla, že její dech kopíruje rytmus nafukování pneumatik, a zakašlala. Jugurtha zvedl oči, které ulpěly na bílém pásku z valencienské krajky pod Žeňčinou plnou hrudí.

Uctivě nechal pneumatiku být a narovnal se. Žeňka znovu začala těžce a zrychleně dýchat, Jugurtha na okamžik zachytil jakési nervózní roztoužené vibrace, ale nepochopil je a přívětivě jí vysvětlil, že se chystá na cyklistické závody. Začal o závodech dokonce důkladně vyprávět, Žeňka však působila chladně a neosobně jako výlohy s krajkami v obchodě proslulého Alschwanga, Jugurtha tudíž zmlkl a celý nesvůj se vyvalil s kolem ven, přičemž zalomozil řídítky o kliku u dveří.

Překlad: Tereza Chlaňová

Jazyková redakce: František Chlaň, Matěj Lipavský, Jekaterina Gazukina

Over het oude Charkiv

Er stroomden eens twee rivieren, van elkaar gescheiden door lage, ronde heuvels. Beide waren overwoekerd door brutale oevergrassen: riet, zegge, kalmoes, lisdodde. In het voorjaar trok het hoogwater hele kluiten roestbruine klei los, waar de rietwortels uit staken als de tanden van een kam, en voerde de losgerukte eilandjes mee naar de plek waar de rivieren samenvloeiden.

Ergens in de nevengeulen van de verenigde rivieren hielden de hoopjes riet stil voor de zomer, vormden een vlot, en op dat vlot bouwden meerkoeten hun nesten. Het stille water rondom het vlot raakte begroeid met lelies en kroos, de koeten holden over de lelies alsof het vaste grond was en deden zich te goed aan hun kroosmaal.

Dichter bij de snelle stroming van de rivier leefden witkoppige vliegenvangertjes en op diezelfde plek broedden wilde eenden. De eenden, groot van stuk, vlezig en grijsgetint, schuwden de witgekroonde meerkoeten, zelfs hun blauwzilveren woerden gingen met tegenzin de confrontatie aan met de vliegenvangertjes.

Die waren dan ook niet met weinig. Het stikte ervan op de Donets, in de meren die ooit strangen van de Donets waren geweest en nu alleen nog, met de breedte van hun schouders, tentoonspreiden wat de Donets in een grijs verleden voor een rivier moest zijn geweest.

Verder kwamen langs de hele Donets ganzen voor, een forse grijze soort, zwanen lieten zich pas zien in het Zwanenmeer, een kilometer of zestig van de samenvloeiing verwijderd, nog verder weg leefden er hele zwermen – in het Kraaienmeer, honderd kilometer stroomafwaarts.

Goed, in de lente en de herfst wemelde het ook in de Grote Lyman van de zwanen, daar doken dan zelfs pelikanen op.

Op de ronde heuvels tussen de twee rivieren strekte zich een bos uit, het volgde de oevers vanaf het Centraal-Russisch Plateau en liep in het zuiden uit tot de Tataarse rivieren Oril en Samara. Op de zandgronden op de linkeroevers groeiden traditiegetrouw naaldwouden. Daar maakten nomadische houtsnippen een tussenstop op hun doortocht naar de steppe aan de voet van de Kaukasus.

Ook al zaten er op de twee rivieren geen zwanen of ganzen, het bruiste er van het leven. Verschillende waadvogels struinden kniediep door hun modderige hoekjes. Watersnippen verstopten zich achter de zoden. Tussen de frisgroene, met water bedekte grassen schuilden poelsnippen, die een typische kaarsrechte vlucht hebben. Kraaien broedden in het bos tussen beide wateren. De kraai, sinds onheuglijke tijden een waterminnende vogel, schreed over de oevers of zat (de eeuwige observator) urenlang op een wilgentak, loerend naar de eieren van de vliegenvangertjes en eenden.

Duikeenden, groot, klein en gekuifd, maakten kabaal in de diepe meren langs de rivieren. Deze ronde, lichte en heldere meren zouden naderhand ‘schalen’ genoemd worden, maar tegen die tijd waren de rivieren zo ondiep geworden dat de duikeenden er niet meer konden leven en hun toevlucht zochten op de Donets.

In de lucht flakkerden witte sternen, een soort flinters wolk, maar dan met een bijzonder aards stemgeluid, ze krijsten als gevleugelde albino’s, wit met rode ogen. Een zwerm bruingevleugelde meeuwen streek als een woelig net neer in de verdronken grassen van de poelsnippen, waarop de poelsnippen, recht als een pijl, wegschoten bij de opdringerige vreemdelingen.

I

Het was midden op de dag en benauwend warm. Het plein was verlaten, op een bereden politieagent met witte handschoenen na (agenten te voet droegen geen handschoenen, hun bietenrode onderofficierspoten met zwarte nagels staken pal uit de zwarte mouwen met rode manchetten). De agent zat met gestrekte rug op zijn brave paard, hij verroerde geen vin en toch wervelden er stofwolken over het plein.

Windvlagen, dezelfde die al sinds mensenheugenis door de steile kleigeulen bliezen en die door het Grand Hotel, de kapel en de politieagent maar matig  in toom werden gehouden, bliezen de stofwolken uit de kieren op boven het plaveisel.

De geur van dit stof was zurig en scherp. Schillen van watermeloenen en aardappels, weggesmeten etensresten, doorweekte, met tabak doordrenkte sigarettenvloeitjes, in afvalemmers verzopen ratten – op elke binnenplaats hoopte deze met zeepwater weggespoelde viezigheid zich op en lag zo, door drie gammele planken van de huizen gescheiden, te drogen in de julilucht.

Vervolgens viel dit alles onder de verzengende steppezon tot stof uiteen, om op de vleugels van de wind tussen de planken door te vliegen, de straat op, waar het zich verzamelde tussen de spleten van het plaveisel. Het stof riekte naar het volle Charkivse leven en het inademen ervan deed de voorbijgangers rochelen, niezen en schrapen.

Niet dat er op dit uur van de dag voorbijgangers waren op het plein. De koopman Petro Ivanovytsj Doedkin, die het plein spoedig zou passeren, zat nog thuis thee te drinken, terwijl de bijlesleraar van zijn kinderen, de gymnasiast Jugurtha, nog onderweg was naar het Sint-Sergiusplein.

Koopman Doedkin was een van de oude notabelen van Charkiv en was op het ogenblik verwikkeld in een machtsstrijd met de koopman Oechovy en de steenkolenmagnaten. Om de liberalen dwars te zitten financierde hij het tijdschrift De Angel en diens hoofdredacteur Hermejer. De Angel verscheen op sjofel grijs papier en kostte een stuiver, hoofdredacteur Hermejer – van beroep slachter of wellicht uitsmijter in een bordeel – kostte Doedkin niet eens een stuiver en kon zich met zijn machtige vuisten zelf weren tegen de diepverontwaardigde liberalen.

Hermejer betaalde geen honoraria. Hij had een karikaturist in dienst, een van de knapen van de drukkerij, die zich er nooit druk om maakte of het wel een beetje leek. Hij tekende met zijn veer gewoon een poppetje met een gigantisch hoofd, onder de tekening werd altijd in detail beschreven wie er afgebeeld stond. Alle nieuwtjes over liberalen, Joden, studenten en professors werden terstond gedrukt als er ook maar een vleugje sensatie omheen hing.

Zelf was koopman Doedkin een edelman met universitaire scholing: hij was een van de weinige landheren die niet als verliezers tot het kapitalisme waren toegetreden maar als bondgenoten. Nadat hij zijn miljoenen verdiend had, sloot hij zich weer aan bij de feodalen en groeide uit tot een pijler van de Charkivse ‘Zwarte Honderd’.

Hij stond zich gereed te maken achter een kamerscherm. Zijn laklaarsjes met rekbare rubberen zijstukken had hij al aan, hij was net bezig het oortje van een van de laarsjes weg te stoppen onder de pijpen van zijn diepblauwe Cheviotbroek toen de bel ging – het was Jugurtha, de bijlesleraar van zijn kinderen. Doedkins vrouw stond op van de sofa in de belendende kamer – een lange, gezette dame met een ongelooflijke, buitengewone zwarte krullenbos, die wel wat weg had van een slaperig schaap – en omarmde Doedkin teder: hij drukte zijn neus in haar mollige boezem.

‘Zjenetsjka van me!’ zei Doedkin verrukt. ‘Daar heb je die jongeman, de tutor. Waarom ben je opgestaan? De dokter zei nog zo dat je rust moet houden.’

Van onder zijn donkere, grijzende wenkbrauwen keken Doedkins kraaloogjes teder naar zijn vrouw. Ze aaide hem over de bol en keerde terug naar haar chaise longue. Ze had Doedkin met tederheid lief, haar delicate, ontwikkelde kleine ridder, maar Jugurtha maakte iets in haar los waarvan haar gedrongen voeten zich uitstrekten op de chaise longue en haar tenen in de neusjes van haar schoenen naar voren reikten, tot er een lichte kramp in haar kuiten schoot. Ze sloot haar ogen.

Doedkin, die nog niet helemaal gereed was, trok zijn ribfluwelen jasje aan en ging Jugurtha halen. Zijn jongste zoon, George, een druk baasje wiens gezicht uitsluitend uit neusgaten, lippen en kin bestond, zat al aan de tafel. Hij was twee jaar ouder dan zijn tutor, maar zat op het gymnasium twee klassen lager.

Toen hij zijn vader zag trok George een ironische grijns, sloeg zijn blauwe schrift open en begon er met zijn vingers ongedurig het wijsje van ‘Das haben die Mädchen so gerne’ te trommelen. Jugurtha keek op.

Hij keek verbaasd, bijna met ontzag, naar Doedkin. Het was haast niet te geloven dat deze fijnbesnaarde, milde, hartelijke man een pleitbezorger van de Zwarte Honderden was, een uitbuiter, miljonair, vrek en paljas. Jugurtha raakte van zijn stuk toen hij dacht aan wat hij allemaal over Doedkin gehoord had.

Doedkin kreeg het door toen hij zijn rusteloze vingers opmerkte, die onder druk van laocoönisch ongemak allerlei kruisen en coöperatieve tekens vormden.

‘Hoeveel vraagt u per maand, Jugurtha Koreliovytsj?’ vroeg Doedkin vriendelijk. ‘Ik heb niets dan goeds over u gehoord. Ik hoop dat we eruit komen.’

‘Zeker! Zeker!’ zei Jugurtha, nu volledig van zijn stuk gebracht. Hij kleurde dieprood tot aan de wortels van zijn warrige haren.

‘Zo mag ik het horen,’ zei Doedkin. ‘Neem plaats, neem plaats, beste kerel, ik ben zelf ook student geweest, ik…’ – hij verlaagde zijn stem – ‘ik ben een socialist. De generaties na mij zullen mijn rijkdom verdelen, wat mij tot een eenvoudig rentmeester maakt, niet meer dan dat!’

‘Ik geloof niet in het socialisme!’ zei Jugurtha.

‘Ten onrechte, beste kerel. Christus zelve was de eerste socialist. Hij zei…’

‘In Christus geloof ik evenmin!’ onderbrak Jugurtha gallig en verschoot. Maar Doedkins stralende, kleine gezicht betrok niet. Hij gaf Jugurtha een genegen klopje op de schouders, Jugurtha ontspande en ging zitten.

Doedkin verliet de kamer, geruisloos schrijdend over het kleed. Jugurtha keek zijdelings naar George. George zuchtte vermoeid en liet hem zijn schriften zien. In de schriften stonden in een volmaakt mannenhandschrift verdraaide Franse woorden uitgeschreven, driftig doorgekrast door de nerveuze hand van de leraar.

Doedkin liep naar de garage, waar een kleine Mercedes stond, wisselde een paar woorden met Leonid, de chauffeur, waarbij hij ongemerkt de lucht opsnoof. Hij controleerde de benzinestand in de tank, moest ergens aan denken en knikte zachtmoedig met zijn hoofd.

Vervolgens liep hij door naar de stal: de koetsier Trochym had de bruine mesties uit zijn hok gehaald. De mesties steigerde, hij stond bol van de haver, hoog tijd om hem een paar kilometer door de straten te jagen. Alleen liet het ijzer van zijn rechtervoorhoef een beetje los, dus bedacht de miljonair zich. Hij droeg Trochym op het paard drie dagen lang geen haver te geven en nam de sleutels van de voorraadkamer mee.

Het was warm en klam. Doedkin besloot de promenade te volgen tot aan de Oud-Moskouse Straat en daar de paardentram te nemen. Hij liep over de promenade: die had de stad geen cent gekost – een gezelschap esthetisch ingestelde gymnasiasten van het Derde Gymnasium had het groen aangelegd ter gelegenheid van een feest waarop Doedkin een toespraak had gehouden over de betekenis der esthetiek in het Russisch bestaan. Om die reden genoot de promenade weinig aanzien en lag ze naast de rivier Charkiv, die op een beerput leek. Maar zelfs de zure geur van stilstaand water kon Petro Ivanovytsj niet ontstemmen: in de odeur ontwaarde hij subtiele noten, etherische geuren die alleen in zijn stad voorkwamen en die hem eraan herinnerden dat hij hier de dienst uitmaakte. In de botte stanklucht van rottend vuil kwamen voor zijn fijne neus telkens weer onverwachte aroma’s bovendrijven. Vandaag ving hij een vleugje viooltjes op, hij glimlachte en snoof de lucht op.

Hij kwam uit op de Oud-Moskouse Straat bij de barak van het Penzaregiment. In het  gestreepte wachthokje zat een ordonnans te slapen. Op het lange houten trottoir lag een laag zonnebloempittenhulsjes van gisteravond die schel ritselden in de julizon. Ineens rook het naar een fris beekje: een vrouw des huizes had een raampje opengezet en kieperde een emmer afval leeg – watermeloenschillen, sigarenkistjes van het merk Kalfa, een hele worp verzopen katjes flitste als een regenboog door de lucht en landde in het kantwerk van zeepschuim op het plaveisel. Het raampje klapte razendsnel dicht en was opeens weer groen, kalm, dromerig, alsof het in geen twintig jaar open was geweest.

Petro Ivanovytsj ontweek het afvalwater behendig, trok een sprintje en stapte op de paardentram. Het open wagonnetje telde acht gele zitbanken met aan weerszijden twee lange planken, de randen beslagen met gietijzer. De conducteur liep over de planken en verkocht kaartjes.

Doedkin ging op het voorbalkon staan. De paardenkoetsier zat op een fietszadel, gemonteerd op een ijzeren stang, zijn lange zweep groeide als het blad van een zegge uit twee ijzeren ringen, de koetser zat te dromen, want de weg was effen, de twee paarden renden op een log, mank drafje, hun beslagen hoeven roffelend op de rails.

Plotseling sprong iemand in volle vaart van het trappetje af. Het was de student Lauks, een lange knappe blonde jongen die onder zijn officiersjasje een grijs hemd droeg. Hij was op weg naar het schaakcafé. Petro Ivanovytsj riep nog iets over het overtreden van regels, maar op dat moment kwam de voerman aangelopen met twee trekpaarden om het wagonnetje de heuvel op te helpen, naar het Nikolaasplein, en Petro Ivanovytsj richtte zijn blik op hem.

De voerman was een morsige, redelijk aangeschoten vent in een czamara. In plaats van de officiële pet droeg hij een soort zwartbesmeurde pannenkoek die zijn korte achterhoofd nauwelijks bedekte. In zijn linkerhand hield hij de zweng waar de strengen van de twee paarden aan vastzaten, in een vloeiende beweging bevestigde hij de ijzeren haak aan een ring aan de voorzijde. In zijn rechterhand hield hij eenzelfde lange zweep vast als de koetsier. Hij sprong op het trappetje en begon meteen te zwiepen met zijn zweep, de koetsier zwiepte met de zijne, beide schreeuwden, en Doedkin merkte met belangstelling op dat de voerman alleen de ingespannen paarden sloeg en de koetsier alleen de paarden van de voerman. De zwepen petsten en raakten verstrikt op de paardenruggen, het wagonnetje naderde met een loom draftempo het plein.

Op het plein knapte er iets. Misschien brulde de koetsier iets te luid naar de paarden terwijl hij met een snerpend geluid aan de ijzeren ketting van de rem trok die die bij elke halte de afgepeigerde, kreupele knollen met geweld tot stilstand bracht, misschien rinkelde de bel van de paardentram iets te schel, of misschien krijsten de rails in de bocht te hard – hoe dan ook, de zadelriem van het paard waarop de bereden politieagent zat, begaf het en scheurde precies op de plek waar de zadelmaker hem een week eerder had gerepareerd met Doedkins garen. De riem scheurde en de doezelige agent, die op de linker stijgbeugel steunde, zakte pardoes met zijn hoofd naar beneden weg onder de buik van het paard. Geschrokken van zijn baas’ manoeuvre zette het van haver en klaver bulkende paard het op een lopen. De agent bleef met zijn flesvormige laarzen, sporen en witte handschoenen achter op het hobbelige plaveisel.

De loodgieter Vasyl Chomytsj Izvjekov stapte van zijn fiets, hield het paard staande en bond het vast aan een lantarenpaal. Vervolgens stapte hij weer op zijn fiets en reed verder over het plaveisel, in de richting van het park, waar die dag een fietsrace zou plaatsvinden.

Hij fietste niet al te snel: het plaveisel, dat op de rug van een verrotte krokodil leek, hield geheel uit zichzelf, zonder bemoeienis van het stadshoofd, de snelheid van het verkeer in toom. Het plaveisel had ook wel wat weg van de rotsige bodem van een Kaukasische rivier: ronde stenen staken hun kop op als hazelnoten in de chocolade, het vuil verzamelde zich in de gleuven daartussen. Aan weerszijden van de krokodillenrug lagen twee opgedroogde stroompjes duimdik stof, er staken kammen en stro uit, aangevoerd door de gutsende regen. Izvjekov reed zo langzaam dat Doedkin zijn lichtblauwe ogen en grijze snor herkende. In het voorvertrek van de gendarmeriekazerne trof hij de assistent van hoofdinspecteur Tsjvyrko.

De assistent, een ronde, kale man zonder wenkbrauwen of baard had in de stad onvergelijkbaar veel meer te zeggen dan de hoofdinspecteur zelf. De hoofdinspecteur kon vandaag ene Bessonov zijn, morgen een Krauze en overmorgen een van de benevelde vorsten Haharin, maar assistent Tsjvyrko was er voor immer en altijd. Doedkin wisselde een paar woorden met hem in het voorvertrek van de gendarmekolonel Veresov om vervolgens bij de kolonel naar binnen te stappen.

Ondertussen stond Jugurtha al de banden van zijn fiets op te pompen, toen de overdreven zwartgelokte Zjenetsjka, Doedkins forsgebouwde vrouw, toevallig het halletje binnenliep. De woning was verder leeg: George was bij chauffeur Leonid in de garage. Zjenetsjka bleef bij de deur staan en begon zwaar en snel te ademen. Plotseling merkte ze verontwaardigd op dat haar ademhaling samenviel met het ritme van de fietspomp, ze kuchte, Jugurtha keek op en zijn ogen priemden in de witte gordel van Valencijns kant onder de volle boezem van Zjenetsjka.

Jugurtha hield uit beleefdheid op met pompen en kwam overeind. Zjenetsjka begon weer zwaar en snel te ademen, even ving Jugurtha iets op van de nerveuse stromen van haar verlangens, maar hij begreep deze niet en verklaarde beminnelijk dat hij op weg was naar de fietsrace. Hij begon zelfs in detail te vertellen over de wedstrijd, maar Zjenetsjka werd opeens kil en hautain als het kant in de vitrine van Alsvangs lingeriewinkel. Jugurtha zweeg verbouwereerd en spoedde zich naar buiten met de fiets aan de hand, waarbij het stuur nog tegen de deurklink dreunde.