Wiatr zmian<\/strong><\/p>\n Z O\u0142en\u0105 Zareck\u0105 spotykamy si\u0119 pod mozaik\u0105 \u201eWiatr\u201d, kt\u00f3r\u0105 jej babcia, A\u0142\u0142a Horska, stworzy\u0142a sze\u015b\u0107dziesi\u0105t lat temu. Kilkumetrowe panneau ze szk\u0142a i ceramiki stanowi\u0142o dekoracj\u0119 fasady modnej restauracji Wiatrak. Lokal ju\u017c nie dzia\u0142a, a sam budynek zosta\u0142 zas\u0142oni\u0119ty przez wie\u017cowce.<\/p>\n Praca \u0142\u0105cz\u0105c\u0105 motywy ludowe i awangardowe sprawia wra\u017cenie zaniedbanego, wiele element\u00f3w poodpada\u0142o. Zarecka opowiada mi, \u017ce w sprawie rekonstrukcji tego jedynego dzie\u0142a jej babci, kt\u00f3re przetrwa\u0142o w Kijowie stworzono petycj\u0119. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 projekt\u00f3w Horskiej i jej grupy, w kt\u00f3rej sk\u0142ad wchodzili Wiktor Zarecki, Borys Plaskij, Hryhorij Synycia, Anatolij Lymajew i Borys Smyrnow, by\u0142o realizowanych we wschodniej Ukrainie. W samej stolicy, kontrola ideologiczna by\u0142a bardziej wzmo\u017cona, natomiast Donbas by\u0142 otwarty na sztuk\u0119 monumentaln\u0105. \u201ePrzyje\u017cd\u017cajcie, dzia\u0142ajcie\u201d: taki komunikat mia\u0142 p\u0142yn\u0105\u0107 od tamtejszych urz\u0119dnik\u00f3w, a arty\u015bci \u015bmia\u0142o korzystali z zaproszenia.<\/p>\n \u2013 Horsk\u0105 nazwano wtedy \u201ewiatrem zmian\u201d. Ona doskonale rozumia\u0142a \u017ce sztuka wielkoformatowa jest narz\u0119dziem propagandy i mo\u017cna j\u0105 wykorzystywa\u0107 do przemycania zabronionych idei. Dlatego skupi\u0142a si\u0119 na tej dziedzinie, tak jakby czu\u0142a, \u017ce musi zostawi\u0107 po sobie jak najwi\u0119cej spadku \u2013 t\u0142umaczy wnuczka wybitnej artystki.<\/p>\n Jej grupa projektowa\u0142a mozaiki na tematy g\u00f3rnicze jak \u201eW\u0119glowy kwiat\u201d czy \u201ePrometeusz\u201d, ale potrafi\u0142a wpisywa\u0107 w nie elementy ukrai\u0144skie, jak s\u0142oneczniki czy \u017c\u00f3\u0142to-niebieskie barwy. Nie by\u0142o to \u0142atwe, gdy\u017c projekty musia\u0142y by\u0107 akceptowane przez odpowiednie komisje artystyczne, kt\u00f3re mog\u0142y wydawa\u0107 wyroki niczym stalinowscy prokuratorzy, i zabrania\u0107 przeznaczania funduszy na konkretne prace. By\u0142o tak w przypadku mozaiki \u201eDrzewo \u017cycia\u201d: przedstawione korzenie wed\u0142ug komisji mia\u0142y by\u0107 odniesieniem do ukrai\u0144sko\u015bci, a wizja sztuki socjalistycznej zak\u0142ada\u0142a korzystanie z uniwersalnej symboliki sowieckiej, bez lokalnych, narodowych odniesie\u0144. Arty\u015bci musieli na bie\u017c\u0105co wymy\u015bla\u0107 odpowiednie interpretacje: t\u0142umaczyli si\u0119, \u017ce przedstawiona figura ma przypomina\u0107 g\u00f3rnicze szyby i kopalniane wie\u017ce.<\/p>\n Bez sierp\u00f3w i m\u0142ot\u00f3w<\/strong><\/p>\n \u2013 Trudno by\u0142o przej\u015b\u0107 komisj\u0119. S\u0142ynnym przypadkiem by\u0142 witra\u017c Horskiej z przedstawieniem poety Tarasa Szewczenki, kt\u00f3ry wed\u0142ug kontroler\u00f3w mia\u0142 \u201enie odpowiada\u0107 obrazowi cz\u0142owieka sowieckiego\u201d. Tylko \u017ce ukrai\u0144ski wieszcz zmar\u0142 d\u0142ugo przed powstaniem Zwi\u0105zku Radzieckiego! Autorka nie by\u0142a dyplomatk\u0105: na takich naradach wybucha\u0142a, wrzeszcza\u0142a, nie zgadza\u0142a si\u0119 na zmiany. Jej zachowanie nie mog\u0142o spotka\u0107 si\u0119 z akceptacj\u0105 w\u0142adz: by\u0142a zbyt ekscentryczna, szczera i bezpo\u015brednia. Negocjacjami zajmowali si\u0119 zazwyczaj pozostali cz\u0142onkowie zespo\u0142u, to oni byli od kompromis\u00f3w. I udawa\u0142o si\u0119, cho\u0107by przy mozaice \u201eSztandar zwyci\u0119stwa\u201d, na kt\u00f3r\u0105 nie trafi\u0142 \u017caden sowiecki symbol, nie ma tam ani sierp\u00f3w ani m\u0142ot\u00f3w \u2013 opowiada Zarecka.<\/p>\n Dzi\u0119ki takiemu podej\u015bciu na \u015bcianach donbaskich szk\u00f3\u0142 zjawia\u0142y si\u0119 wyraziste mozaiki z elementami haftu huculskiego czy ornamentyki nawi\u0105zuj\u0105cej do pisanek. Takie dzia\u0142ania przypomina\u0142y rdzennym mieszka\u0144c\u00f3w i migrantom z innych region\u00f3w ZSRR o ukrai\u0144skiej to\u017csamo\u015bci regionu. Prace ekipy Horskiej by\u0142y jaskrawymi plamami w szarej g\u00f3rniczej codzienno\u015bci.<\/p>\n Rozstrzelane mozaiki<\/strong><\/p>\n Jednocze\u015bnie, re\u017cim zastrasza\u0142 artyst\u00f3w i stara\u0142 si\u0119 ich z\u0142ama\u0107. Ich bliscy trafiali do \u0142agr\u00f3w. W\u0142adza pilnie niszczy\u0142a wszelkie potencjalne o\u015brodki nonkonformizmu. \u017b\u0105dania wprowadzenia wolno\u015bci obywatelskich, religijnych i narodowych, omawiane nawet w w\u0105skim gronie, by\u0142y uwa\u017cane za dzia\u0142alno\u015b\u0107 antypa\u0144stwow\u0105. System uznawa\u0142, \u017ce nawet pojedynczy kontestatorzy w\u0142adzy sowieckiej mog\u0105 zasia\u0107 ziarno w\u0105tpliwo\u015bci w ca\u0142ym spo\u0142ecze\u0144stwie. Dysydenci byli izolowani, trafiali do wi\u0119zie\u0144 lub szpitali psychiatrycznych. To jednak nie zniszczy\u0142o artystycznego ruchu sprzeciwu, a nawet go wzmocni\u0142o.<\/p>\n Horska twierdzi\u0142a, \u017ce sztuka monumentalna jest morzem \u201eego\u201d, a arty\u015bci mog\u0105 wyzby\u0107 si\u0119 indywidualno\u015bci, a przy tym wsp\u00f3lnie zostawi\u0107 po sobie \u015blad. By\u0107 mo\u017ce takie my\u015blenie zosta\u0142o jej narzucone podczas wychowania w sowieckim kolektywizmie. Gdy jednak w 1968 roku podpisa\u0142a otwarty List 139 sprzeciwiaj\u0105cy si\u0119 represjom wobec ukrai\u0144skiego \u015bwiata sztuki, i w odpowiedzi jej imi\u0119 zosta\u0142o wykre\u015blone z wykazu artyst\u00f3w pracuj\u0105cych przy muzeum M\u0142oda Gwardia, taki fakt zasmuci\u0142 j\u0105. \u2013 Odebrano mi autorstwo, pozbawiono mnie imienia \u2013 skar\u017cy\u0142a si\u0119 w li\u015bcie do przebywaj\u0105cego na zes\u0142aniu przyjaciela, rze\u017abiarza Opanasa Zalywachy.<\/p>\n Nied\u0142ugo potem A\u0142\u0142a Horska zosta\u0142a zamordowana: jej zab\u00f3jstwo zosta\u0142o zamaskowano, m\u00f3wi\u0105c \u017ce by\u0142o wynikiem konfliktu rodzinnego. Dziedzictwo dysydentki, kt\u00f3ra prze\u017cy\u0142a zaledwie czterdzie\u015bci lat, starano si\u0119 zas\u0142oni\u0107 czarn\u0105 p\u0142acht\u0105 zapomnienia. Donbaskie mozaiki niszczono pod os\u0142on\u0105 prac remontowych. Taki los spotka\u0142 fantasmagoryczne prace \u201eSok\u00f3\u0142\u201d i \u201eDrzewo \u017cycia\u201d w Mariupolu. Cudem odnalezione podczas rekonstrukcji budynk\u00f3w, zosta\u0142y poddane rewitalizacji, ale podczas rosyjskiego obl\u0119\u017cenia miasta w 2022 roku uderzy\u0142y w nie pociski artyleryjskie. Obie prace s\u0105 znacznie uszkodzone. Miasto pozostaje pod okupacj\u0105 i losem dzie\u0142 sztuki nikt si\u0119 tam nie przejmuje. \u2013 Martwi\u0119 si\u0119, \u017ce Rosjanie odnowi\u0105 je, \u017ceby przyw\u0142aszczy\u0107 sobie Horsk\u0105 i zrobi\u0107 z niej typow\u0105 radzieck\u0105 artystk\u0119. A\u017c strach my\u015ble\u0107, \u017ce mog\u0105 to wszystko przekr\u0119ci\u0107. Przecie\u017c babcia mia\u0142a pogl\u0105dy antyimperialne \u2013 martwi si\u0119 Zarecka.<\/p>\n \u201eZawsze obawia\u0142am si\u0119 systemu totalitarnego\u201d<\/strong><\/p>\n Kijowianka Jewhenia Fullen stoi na czele grupy artyst\u00f3w-muralist\u00f3w. Niejednokrotnie trafia\u0142a ju\u017c w wir skandali. Oskar\u017cano j\u0105 o niszczenie zabytk\u00f3w, wydano nawet nakaz likwidacji jej pracy dedykowanej narodowi francuskiemu jako podzi\u0119kowanie za jego wojskowe wsparcie dla Ukrainy. Na muralu planowano przedstawi\u0107 bohater\u00f3w powie\u015bci Wiktora Hugo \u201eKatedra Marii Panny w Pary\u017cu\u201d: Quasimodo trzymaj\u0105cego w obj\u0119ciach Esmerald\u0119 i stoj\u0105cego za nimi gargulca. \u2013 Mieli\u015bmy wszystkie pozwolenia i zgod\u0119 s\u0105siad\u00f3w. Tylko \u017ce niekt\u00f3rym przes\u0105dnym mieszka\u0144com nie spodoba\u0142 si\u0119 stw\u00f3r, wierzyli, \u017ce przyci\u0105gnie on rosyjsk\u0105 rakiet\u0119. T\u0142umaczyli\u015bmy im, \u017ce podobne dekoracje znajduj\u0105 si\u0119 w ko\u015bcio\u0142ach katolickich ca\u0142ej Europy i nie ma w nich nic z\u0142ego \u2013 wyja\u015bnia Jewhenia.<\/p>\n Ostatecznie w\u0142adze miasta \u201eprzypomnia\u0142y sobie\u201d, \u017ce budynek ma status zabytku, szkic pracy zosta\u0142 zamalowany, a arty\u015bci musieli szuka\u0107 innego miejsca na sw\u00f3j mural.<\/p>\n W\u0142a\u015bnie ten przypadek doprowadzi\u0142 do powstania komisji zajmuj\u0105cej si\u0119 muralami w Kijowie, gdy\u017c \u2013 wed\u0142ug jej inicjator\u00f3w \u2013 krajobraz stolicy jest za\u015bmiecony pracami w\u0105tpliwej jako\u015bci. Teraz, bez oficjalnego zezwolenia, w tym mie\u015bcie nie mo\u017cna tworzy\u0107 prac plenerowych. Fullen przypuszcza, \u017ce komisja b\u0119dzie wydawa\u0142a zgody wy\u0142\u0105cznie dla murali wpisuj\u0105cych si\u0119 w nieformalny \u201epa\u0144stwowy trend\u201d, patriotycznych, ale na pewno nie hiperrealistycznych i abstrakcyjnych.<\/p>\n \u2013 Zamiast oferowa\u0107 artystom mo\u017cliwo\u015bci rozwoju, b\u0119dziemy mieli do czynienia z regresem. Zawsze obawia\u0142am si\u0119 system\u00f3w totalitarnych i represji, ale czuj\u0119 \u017ce zmierzamy w tym kierunku, w\u0142adza chce kontrolowa\u0107 artyst\u00f3w. To straszne. W komisji jest osiem czy dziewi\u0119\u0107 os\u00f3b, w\u015br\u00f3d nich s\u0105 autorzy murali, co ju\u017c powoduje konflikt interes\u00f3w. Wymagany jest stos dokument\u00f3w, potem trzeba pojawi\u0107 si\u0119 na zebraniu, przedstawi\u0107 wizualizacje pracy ze wszystkich stron. Dopiero wtedy komisja mo\u017ce wyda\u0107 zgod\u0119. Niewykluczone, \u017ce potrzeba b\u0119dzie p\u0142aci\u0107 \u0142ap\u00f3wki. A my chcemy tylko, \u017ceby w mie\u015bcie by\u0142o o jedn\u0105 odrapan\u0105 \u015bcian\u0119 mniej, i \u017ceby oby\u0142o si\u0119 bez biurokracji \u2013 wyja\u015bnia Fullen.<\/p>\n Murale i polityka<\/strong><\/p>\n Artystka i jej grupa skupiaj\u0105 si\u0119 na pracach o spo\u0142ecznym kontek\u015bcie np. przemocy domowej czy utrzymywaniu je\u0144c\u00f3w wojennych przez Rosj\u0119. Niedawno ekipa pomalowa\u0142a p\u0142ot na terenie domu dziecka i zacz\u0119\u0142a prace przy schronisku dla zwierz\u0105t. Podejmuj\u0105 si\u0119 tak\u017ce realizacji portret\u00f3w, cho\u0107by \u017co\u0142nierza O\u0142eksandra Chmila, ukrai\u0144skiego hokeisty, kt\u00f3ry straci\u0142 \u017cycie na froncie. Sponsork\u0105 projektu jest jego \u017cona. Za to przy realizacji muralu przedstawiaj\u0105cego by\u0142ego dow\u00f3dc\u0119 ukrai\u0144skiej armii Walerija Za\u0142u\u017cnego dosz\u0142o do zgrzytu. Praca powsta\u0142a na murach plac\u00f3wki dla dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Nakazano j\u0105 usun\u0105\u0107 \u2013 mia\u0142a ona \u017ale wp\u0142ywa\u0107 na podopiecznych instytucji, gdy\u017c na jej teren wkraczali gapie chc\u0105cy zrobi\u0107 sobie zdj\u0119cie z muralem. Fullen podejrzewa jednak, \u017ce pow\u00f3d by\u0142 inny: \u2013 Tu zaczynaj\u0105 si\u0119 gierki polityczne. Uznano wyra\u017anie, \u017ce dzie\u0142o ma charakter agitacyjny. Dla mnie, w tw\u00f3rczo\u015bci chodzi o autoekspresj\u0119, szczeg\u00f3lnie gdy twierdzimy, \u017ce \u017cyjemy w wolnym kraju, w\u015br\u00f3d wolnych ludzi. Staraj\u0105 si\u0119 nas wcisn\u0105\u0107 w jakie\u015b ramy. Je\u015bli z kim\u015b nie wsp\u00f3\u0142pracujemy, to znaczy \u017ce jeste\u015bmy przeciwko nim. Chcieli\u015bmy przedstawi\u0107 posta\u0107, kt\u00f3ra uratowa\u0142a kraj przed rosyjsk\u0105 agresj\u0105, ale okaza\u0142o si\u0119, \u017ce nie mamy do tego prawa. Historyczne postacie okazuj\u0105 si\u0119 bezpieczne, ale ludzie \u017cyj\u0105cy wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie nie do ko\u0144ca.<\/p>\n Cena niezgody \u00a0<\/strong><\/p>\n \u2013 Ojciec by\u0142 cz\u0142owiekiem z zasadami, nigdy nie szed\u0142 na kompromisy z w\u0142adz\u0105, nawet, gdy takie zachowanie prowadzi\u0142o do katastrofy \u2013 twierdzi syn znanego artysty z lat. 60 Borysa Plaksija. Spotykamy si\u0119 w przypominaj\u0105cym muzeum mieszkaniu na zwyk\u0142ym blokowisku. Na \u015bcianach wisz\u0105 liczne obrazy, pok\u00f3j i korytarz s\u0105 wype\u0142nione rze\u017abionymi meblami z chimerycznymi wizerunkami. Siadamy przy ladzie barowej w kuchni, a gospodarz mieszkania, tak\u017ce Borys, wspomina: \u2013\u00a0 To nie by\u0142o zwyk\u0142e mieszkanie, tato mia\u0142 tutaj swoj\u0105 pracowni\u0119 do ko\u0144ca \u017cycia. O ile z Horsk\u0105 tworzyli mozaiki ze szk\u0142a i ceramiki, to samodzielnie pracowa\u0142 w drewnie. Potrafi\u0142 znale\u017a\u0107 na ulicy ga\u0142\u0105\u017a i zamieni\u0107 j\u0105 w dzie\u0142o sztuki. Mnie te\u017c anga\u017cowa\u0142 do pracy, kaza\u0142 mi co\u015b wycina\u0107. Pami\u0119tam te\u017c wycieczk\u0119 w okolice Czerkas, gdzie powsta\u0142 park gigantycznych drewnianych rze\u017ab zwi\u0105zanych z Szewczenk\u0105.<\/p>\n To jednak wspomnienia z okresu upadku ZSRR. Przedtem Borys P\u0142aksij-senior mocno odczu\u0142 na w\u0142asnej sk\u00f3rze praktyki KGB. Prze\u015bladowania zacz\u0119\u0142y si\u0119 w momencie, gdy artysta podpisa\u0142 wsp\u00f3lnie z innymi dysydentami List 139. Na efekty nie trzeba by\u0142o d\u0142ugo czeka\u0107. Kazano mu samodzielnie przerabia\u0107 wn\u0119trza restauracji Chreszczaty Jar, z malowid\u0142ami na\u015bciennymi przedstawiaj\u0105cymi dziesi\u0105tki post\u0119powych pisarzy wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci. P\u0142aksij kategorycznie odm\u00f3wi\u0142, wi\u0119c dzie\u0142o zdrapali ze \u015bcian zwykli budowla\u0144cy, a on sam zosta\u0142 zwolniony z dzia\u0142u monumentalizmu Kijowskiego Kombinatu Artystycznego.<\/p>\n \u2013\u00a0 To by\u0142 wilczy bilet, bo nie by\u0142o innych zam\u00f3wie\u0144 ni\u017c pa\u0144stwowe, i tato by\u0142 bez grosza przy duszy. Przyjaciele starali mu si\u0119 pom\u00f3c, przekazywali mu swoje zam\u00f3wienia na kopie portret\u00f3w Lenina, z kt\u00f3rymi nie nad\u0105\u017cali. Musia\u0142 je przyjmowa\u0107. W ko\u0144cu pojecha\u0142 na Syberi\u0119 i tam pracowa\u0142 jako malarz. Takie wymuszone samozes\u0142anie. \u2013 opowiada Borys junior.<\/p>\n Artysta wr\u00f3ci\u0142 do Kijowa po prawie dziesi\u0119ciu latach. Ruch dysydencki zosta\u0142 faktycznie zd\u0142awiony, uda\u0142o mu si\u0119 odnowi\u0107 kontakt tylko z nielicznymi przyjaci\u00f3\u0142mi.<\/p>\n Jestem wandalem, ale moje pomys\u0142y si\u0119 podobaj\u0105 <\/strong><\/p>\n Artysta Hamlet Zinkiwski tworzy czarno-bia\u0142e streetartowe plakaty. Przez wiele lat w\u0142adza miejska traktowa\u0142a jego murale jako wandalizm, a pracownicy komunalni zamalowywali jego prace. Jednak od momentu rosyjskiej inwazji na obw\u00f3d charkowski, dzie\u0142o Hamleta widnieje przy centralnym wej\u015bciu do uszkodzonego w bombardowaniach budynku rady miejskiej. Tego muralu przedstawiaj\u0105cego symboliczne koktajle Mo\u0142otowa nikt nie rusza. Tak samo zacz\u0119to chroni\u0107 inne dzie\u0142a Hamleta.<\/p>\n \u2013\u00a0 Chark\u00f3w jest moj\u0105 uliczn\u0105 galeri\u0105. Wszyscy mieszka\u0144cy wiedz\u0105, kto jest autorem prac i w razie czego staj\u0105 w ich obronie. Ale mnie to cieszy! To walka o wsp\u00f3ln\u0105 przestrze\u0144. Gdy ludzie byli zdezorientowani, ja zrobi\u0142em mas\u0119 grafitti jak barbarzy\u0144ca. Gdyby dali mi mandat za ka\u017cde z nich, kwota by\u0142aby nie do ogarni\u0119cia. Jestem wandalem, ale moje pomys\u0142y si\u0119 podobaj\u0105. Szykuj\u0119 miasto na powr\u00f3t ludzi z emigracji po wojnie.<\/p>\n Murali Hamleta nie da si\u0119 przeoczy\u0107, s\u0105 na ka\u017cdym roku. Artysta maluje nie tylko na p\u0142otach i \u015bcianach, wykorzystuje r\u00f3wnie\u017c mniej oczywiste lokalizacje jak budki transformatorowe, metalowe drzwi, gara\u017ce. Ka\u017cd\u0105 swoj\u0105 prac\u0119 uzupe\u0142nia o kr\u00f3tkie podpisy, sw\u00f3j znak firmowy, jak: \u201eCzas s\u0142yszy nas\u201d, \u201eKlucze czekaj\u0105 na swoich gospodarzy\u201d.<\/p>\n \u2013\u00a0 Nie mam kontakt\u00f3w z w\u0142adz\u0105 miejsk\u0105, nie zauwa\u017cam jej. Nie interesuje mnie wsp\u00f3\u0142praca z urz\u0119dnikami, chocia\u017c takie propozycje si\u0119 pojawia\u0142y. Potrafi\u0119 si\u0119 utrzyma\u0107. Policjanci nie wchodz\u0105 mi w drog\u0119, je\u015bli mnie zatrzymuj\u0105 to tylko po to, by zrobi\u0107 ze mn\u0105 selfie. Jasne, nie zawsze tak by\u0142o, kiedy\u015b zwijali mnie na posterunek, ale od czas gdy moje nazwisko zrobi\u0142o si\u0119 g\u0142o\u015bne, mam carte blanche<\/em> na tw\u00f3rczo\u015b\u0107.<\/p>\n ***<\/p>\n Ukrai\u0144scy monumentali\u015bci z lat 60. liczyli, \u017ce ich prace przetrwaj\u0105 stulecia. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bni arty\u015bci street artu b\u0119d\u0105 si\u0119 cieszy\u0107, je\u015bli stworzone przez nich murale b\u0119d\u0105 istnie\u0107 za dekad\u0119. Jak m\u00f3wi\u0105: czas przyspieszy\u0142. Nie znikn\u0105\u0142 jednak konformizm. Niech\u0119\u0107 do gry wed\u0142ug zasad narzuconych przez w\u0142adz\u0119 \u0142\u0105czy r\u00f3\u017cne pokolenia ukrai\u0144skich artyst\u00f3w, kt\u00f3rzy wybrali ulic\u0119 jako miejsce dla swojej dzia\u0142alno\u015bci. Oczywi\u015bcie, wiele r\u00f3\u017cni walk\u0119 o wolno\u015b\u0107 tw\u00f3rcz\u0105 w warunkach totalitaryzmu i wyzwania ogarni\u0119tej wojn\u0105 m\u0142odej demokracji, gdzie tw\u00f3rcy mog\u0105 wchodzi\u0107 w dialog z biurokracj\u0105 i spo\u0142ecze\u0144stwem.<\/p>\n Zdobycie \u201eprawa do malowania\u201d kosztuje wsp\u00f3\u0142czesnych muralist\u00f3w wiele nerw\u00f3w, podczas gdy ich poprzednicy p\u0142acili za nie \u017cyciem.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/rozstaje.art\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/visegrad_fund_logo_supported-by_blue_800px.jpg\"){kind=logo}
<\/p>\n