{"id":1980,"date":"2020-09-29T12:33:43","date_gmt":"2020-09-29T10:33:43","guid":{"rendered":"https:\/\/rozstaje.art\/?post_type=aktualnosc&p=1980"},"modified":"2021-02-05T01:26:25","modified_gmt":"2021-02-05T00:26:25","slug":"marcin-gaczkowski-o-nowych-tlumaczeniach-z-ukrainskiego","status":"publish","type":"aktualnosc","link":"https:\/\/rozstaje.art\/en\/aktualnosc\/marcin-gaczkowski-o-nowych-tlumaczeniach-z-ukrainskiego\/","title":{"rendered":"Stus, Rafiejenko, Malarczuk \u2013 Marcin Gaczkowski o nowych t\u0142umaczeniach z ukrai\u0144skiego"},"content":{"rendered":"

Maciej Piotrowski: Pami\u0119tam boom zainteresowania literatur\u0105 ukrai\u0144sk\u0105 po roku 2004. Wypromowano w\u00f3wczas takie postaci jak Jurij Andruchowycz czy Serhij \u017badan. Jak s\u0105dzisz, co odr\u00f3\u017cnia\u0142o tamte czasy od dzisiejszych? <\/strong><\/p>\n

Marcin Gaczkowski: Literatura ukrai\u0144ska od pocz\u0105tku transformacji by\u0142a w Polsce do\u015b\u0107 popularna \u00a0Po 2004 roku mieli\u015bmy do czynienia z apogeum zainteresowania ni\u0105, a na spotkania z ukrai\u0144skimi pisarzami przychodzi\u0142y rozentuzjazmowane t\u0142umy. Nie jestem pewien, czy zawsze by\u0142a to tw\u00f3rczo\u015b\u0107 najwy\u017cszych lot\u00f3w: cz\u0119sto o wyborze tekstu do t\u0142umaczenia decydowa\u0142a osobowo\u015b\u0107 tw\u00f3rcy. Upraszczaj\u0105c, wydaje mi si\u0119, \u017ce na postrzeganie literatury ukrai\u0144skiej wp\u0142ywa\u0142y kwestie polityczne. Polska stara\u0142a si\u0119 pe\u0142ni\u0107 funkcj\u0119 adwokata Ukrainy w Europie, a Polacy ch\u0119tnie dostrzegali w Ukrai\u0144cach ludzi do siebie podobnych. Szukali\u015bmy za wschodni\u0105 granic\u0105 znanych nam do\u015bwiadcze\u0144 politycznych i kulturowych, byli\u015bmy zafascynowani ukrai\u0144sk\u0105 rewolucj\u0105, dostrzegaj\u0105c w niej analogie z czasami pierwszej \u201eSolidarno\u015bci\u201d.<\/p>\n

MP: Czy co\u015b si\u0119 w tej kwestii zmieni\u0142o?<\/strong><\/p>\n

MG: Entuzjazm min\u0105\u0142, zainteresowanie zmala\u0142o. My\u015bl\u0119, \u017ce wp\u0142yn\u0119\u0142a na to zmiana postrzegania Ukrainy przez polsk\u0105 liberaln\u0105 inteligencj\u0119. Sko\u0144czy\u0142o si\u0119 romantyczne szukanie ukrai\u0144skiego brata. Ukrai\u0144cy pod\u0105\u017cyli w\u0142asn\u0105 drog\u0105. Widzimy dzi\u015b w nich ludzi o nieco odmiennym do\u015bwiadczeniu historycznym, borykaj\u0105cych si\u0119 z innymi problemami. I dobrze, bo ju\u017c czas, \u017ceby literatura ukrai\u0144ska by\u0142a postrzegana tak samo jak wszystkie inne, \u017ceby\u015bmy zauwa\u017cali zar\u00f3wno jej uniwersalizm, jak i specyfik\u0119. Wojna we wschodnich obwodach Ukrainy przeobrazi\u0142a te\u017c \u015bwiat przedstawiony we wsp\u00f3\u0142czesnej literaturze naszego najwi\u0119kszego s\u0105siada. Osobnym problemem jest to, \u017ce Ukraina d\u0142ugo odstawa\u0142a w kwestii polityki kulturalnej. W ostatnich latach zaczyna si\u0119 to powoli zmienia\u0107. Uruchomiono wreszcie programy finansowania przek\u0142ad\u00f3w \u2013 st\u0105d te\u017c wzmo\u017cony ruch w t\u0142umaczeniach z ukrai\u0144skiego.<\/p>\n

MP: W tek\u015bcie <\/strong>Ukrai\u0144ska jesie\u0144 w polskich wydawnictwach<\/em><\/strong><\/a> odnotowa\u0142em, \u017ce w tym roku powinni\u015bmy doczeka\u0107 si\u0119 kilkunastu premier przek\u0142ad\u00f3w z ukrai\u0144skiego. Czy my\u015blisz, \u017ce wydawani dzi\u015b autorzy mog\u0105 si\u0119 przebi\u0107 do \u015bwiadomo\u015bci polskich czytelnik\u00f3w, jak chocia\u017cby wspomniani Andruchowycz, \u017badan, czy Andrij Bondar, Sofija Andruchowycz, Natalka \u015aniadanko?<\/strong><\/p>\n

MG: Realia rynku s\u0105 nieub\u0142agane. Nawet wybitne dzie\u0142o wymaga umiej\u0119tnej promocji i zaanga\u017cowania ze strony wydawnictwa. Powinny odbywa\u0107 si\u0119 spotkania autorskie, ksi\u0105\u017cki musz\u0105 by\u0107 omawiane i recenzowane. Dodatkow\u0105 szans\u0105 s\u0105 nagrody, ambitna literatura ma szans\u0119 zaistnie\u0107 w konkursie na przek\u0142ad Nagrody Literackiej Gdynia, a zw\u0142aszcza w Angelusie.<\/p>\n

MP: No w\u0142a\u015bnie. W tegorocznym finale Angelusa s\u0105 dwie ukrai\u0144skie ksi\u0105\u017cki Internat<\/em> Serhija \u017badana w przek\u0142adzie Micha\u0142a Petryka i Zapomnienie<\/em> Tani Malarczuk w Twoim t\u0142umaczeniu. Opowiedz o tej drugiej, co mo\u017ce w niej zainteresowa\u0107 czytelnik\u00f3w?<\/strong><\/p>\n

MG: Od kiedy wzi\u0105\u0142em oryginalne wydanie do r\u0119ki, wiedzia\u0142em, \u017ce ta znakomita powie\u015b\u0107 musi ukaza\u0107 si\u0119 w j\u0119zyku polskim. Malarczuk rzuca \u015bwiat\u0142o na zawi\u0142e kwestie polsko-ukrai\u0144skie z zaskakuj\u0105cej perspektywy. Skomplikowane i na poz\u00f3r nieciekawe wydarzenia historyczne autorka opisa\u0142a zr\u0119cznie i przyst\u0119pnie, w dodatku \u2013 w zadziwiaj\u0105cy spos\u00f3b \u2013 zestawi\u0142a je ze wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci\u0105, wprowadzaj\u0105c r\u00f3wnoleg\u0142\u0105 lini\u0119 fabularn\u0105. Nawet nieprzygotowany polski czytelnik dowie si\u0119 z tej powie\u015bci czego\u015b o sobie, zobaczy samego siebie z drugiej, ukrai\u0144skiej strony. Dodam, \u017ce styl i j\u0119zyk orygina\u0142u zostawi\u0142y tu prawdziwe pole do popisu dla t\u0142umacza.<\/p>\n

MP: G\u0142o\u015bn\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105 mo\u017ce by\u0107 r\u00f3wnie\u017c powie\u015b\u0107 Wo\u0142odymyra Rafiejenki Najd\u0142u\u017csze czasy<\/em>. Wraz z Ann\u0105 Ursulenko jeste\u015b autorem jej przek\u0142adu z j\u0119zyka rosyjskiego. Ksi\u0105\u017cka opowiada o okupowanym Doniecku w nietypowy spos\u00f3b. Jaki obraz tego miasta i trwaj\u0105cej w nim wojny pokazuje Rafiejenko?<\/strong><\/p>\n

MG: Na dobr\u0105 literatur\u0119 ukrai\u0144sk\u0105 po\u015bwi\u0119con\u0105 katastrofie wojennej musieli\u015bmy chwil\u0119 poczeka\u0107. Utwory zacz\u0119\u0142y ukazywa\u0107 si\u0119 z dwu, mo\u017ce trzyletnim op\u00f3\u017anieniem i odpowiednio p\u00f3\u017aniej pojawiaj\u0105 si\u0119 w Polsce. Najbardziej rozpoznawaln\u0105 ukrai\u0144sk\u0105 narracj\u0105 jest wspomniana ju\u017c powie\u015b\u0107 \u017badana Internat<\/em>. Autor w mistrzowski spos\u00f3b ukazuje szerok\u0105, nakre\u015blon\u0105 realistycznie panoram\u0119 konfliktu, w kt\u00f3rym nic nie jest czarno-bia\u0142e. Z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 konfliktu na Donbasie jeszcze bardziej podkre\u015bla Rafiejenko. Najd\u0142u\u017cszymi czasami<\/em> autor przepracowuje swoj\u0105 traum\u0119 zwi\u0105zan\u0105 z wojn\u0105, utrat\u0105 domu i ma\u0142ej ojczyzny. Rafiejenko by\u0142, przypomnijmy, autorem rosyjskoj\u0119zycznym, kt\u00f3ry w 2014 roku uciek\u0142 z Donbasu, \u017ceby \u2013 jak m\u00f3wi \u2013 \u201eumrze\u0107\u201d w poci\u0105gu relacji Donieck-Kij\u00f3w i \u201enarodzi\u0107 si\u0119 na nowo\u201d jako Ukrainiec i pisarz ukrai\u0144ski. Na tej w\u0142a\u015bnie metaforze \u2013 \u015bmierci jako szansy na ponowne narodziny\u00a0 zbudowa\u0142 Najd\u0142u\u017csze czasy<\/em>. Akcja powie\u015bci toczy si\u0119 w mie\u015bcie Z (metaforze Doniecka) i zosta\u0142a opowiedziana w spos\u00f3b kunsztowny, z elementami absurdu, fantastyki, groteski i czarnego humoru. By\u0107 mo\u017ce o tak bolesnych sprawach najlepiej opowiedzie\u0107 w\u0142a\u015bnie w taki spos\u00f3b.<\/p>\n

MP: Patrz\u0105c na spos\u00f3b pisania Rafiejenki musz\u0119 stwierdzi\u0107, \u017ce podj\u0119li\u015bcie si\u0119 nieprostego zadania.<\/strong><\/p>\n

MG: Tak, to by\u0142o wyzwanie dla t\u0142umacza. \u017badan przyrz\u0105dzi\u0142 Internat <\/em>w taki spos\u00f3b, by nadawa\u0142 si\u0119 na eksport, Najd\u0142u\u017csze czasy <\/em>s\u0105 do\u015b\u0107 hermetyczne. Rafiejenko to erudyta, niesamowicie oczytany facet, g\u0142\u0119boko zakorzeniony w klasyce literatury rosyjskiej i radzieckiej oraz ukrai\u0144skiej. Ksi\u0105\u017cka jest naje\u017cona cytatami i odniesieniami czytelnymi tylko dla odbiorcy z przestrzeni postsowieckiej. Razem z Ann\u0105 Ursulenko starali\u015bmy si\u0119 zrekonstruowa\u0107 to w spos\u00f3b przyswajalny dla polskiego czytelnika.<\/p>\n

MP: Inna pozycja w Twoim t\u0142umaczeniu na kt\u00f3r\u0105 czekamy to Weso\u0142y cmentarz<\/em> Wasyla Stusa. Si\u0119gn\u0105\u0142e\u015b po wczesne wiersze tego autora. Dlaczego zdecydowa\u0142e\u015b si\u0119 na to w\u0142a\u015bnie teraz? Dlaczego w tomie znajd\u0105 si\u0119 w\u0142a\u015bnie te utwory?<\/strong><\/p>\n

MG: S\u0105 to utwory pisane wierszem wolnym z lat 1959\u20131971. Inicjatywa t\u0142umaczenia wysz\u0142a od Jurija Zawadskiego, ukrai\u0144skiego poety i wydawcy. On te\u017c dokona\u0142 selekcji. Stus to wra\u017cliwy liryczny poeta zwracaj\u0105cy si\u0119 ku tradycji neoromantycznej, lecz tak\u017ce surrealizmu czy brutalnego realizmu. W jego wierszach odnajdziemy ca\u0142\u0105 spektrum r\u00f3\u017cnego rodzaju kierunk\u00f3w, odniesie\u0144, zadziwiaj\u0105cych \u015bwiat\u00f3w. Niestety, Stus cz\u0119sto jest postrzegany nie przez pryzmat tw\u00f3rczo\u015bci, ale przez tragiczn\u0105 biografi\u0119, bo znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u017cycia sp\u0119dzi\u0142 w sowieckich \u0142agrach. To rzeczywi\u015bcie posta\u0107 heroiczna, pomnikowa, niez\u0142omna. Jednak nie element biograficzny by\u0142 dla mnie kluczowy. Wraz z redaktorem t\u0142umaczenia Mi\u0142oszem Walig\u00f3rskim starali\u015bmy si\u0119 stworzy\u0107 ksi\u0105\u017ck\u0119, kt\u00f3r\u0105 b\u0119dzie mo\u017cna czyta\u0107, zapominaj\u0105c o masywnym cokole, na kt\u00f3rym stoi Stus. W tych wybranych wierszach polski odbiorca ujrzy sowieck\u0105 codzienno\u015b\u0107 oczami poety: jego niezgod\u0119 na zak\u0142amanie i codzienne kompromisy, ale tak\u017ce wra\u017cliwo\u015b\u0107, t\u0119sknot\u0119, mi\u0142o\u015b\u0107…<\/p>\n

MP: Ciekaw jestem opinii wspomnianego Mi\u0142osza Walig\u00f3rskiego o Weso\u0142ym cmentarzu<\/em>. Mi\u0142oszu, zacz\u0105\u0142e\u015b prac\u0119 z Stusem bez wiedzy o biograficznej otoczce tej postaci i Twoje spojrzenie jest pewnie inne ni\u017c Marcina jako ukrainisty.<\/strong><\/p>\n

Mi\u0142osz Walig\u00f3rski: Zakocha\u0142em si\u0119 w tej poezji od razu. By\u0142a czym\u015b, co odsy\u0142a\u0142o mnie do wczesnego dzieci\u0144stwa, wspomnienia podupadaj\u0105cego socjalizmu. Z drugiej strony, feeria wyobra\u017ani Stusa otwiera\u0142a klapki mojej wyobra\u017ani \u2013 prowadzi\u0142a ku nowym kierunkom i nowym \u015bwiatom. Tak, pewn\u0105 przewag\u0105 by\u0142o to, \u017ce nie znam ukrai\u0144skiego, nie czyta\u0142em Stusa w oryginale. Podczas pracy redaktorskiej zale\u017ca\u0142o mi na tym, \u017ceby wiersze brzmia\u0142y w moim uchu dobrze, jak poezja pisana po polsku. By\u0107 mo\u017ce moje ingerencje by\u0142y niekiedy zbyt radykalne, ale chyba spotkali\u015bmy si\u0119 z Marcinem w p\u00f3\u0142 drogi, w my\u015bl powiedzenia \u201epanu Bogu \u015bwieczk\u0119 i diab\u0142u ogarek\u201d.<\/p>\n

MP: Jeste\u015b hungaryst\u0105, slawist\u0105. Czy Stus kojarzy ci si\u0119 z jakimi\u015b autorami z naszej cz\u0119\u015bci \u015bwiata?<\/strong><\/p>\n

MW: Jego kreatywna poetyka oparta o totalitarn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 troch\u0119 przypomina mi proz\u0119 \u00c1d\u00e1ma Bodora z powie\u015bci Okr\u0119g Sinistra<\/em> czy Wizyta arcybiskupa<\/em>. Podobna jest tu poetyka odwzorowania szaroburych, zatrwa\u017caj\u0105cych czas\u00f3w i na\u0142o\u017cenia na nie filtru \u2013 w uproszczeniu m\u00f3wi\u0105c \u2013 Marquezowskiego.<\/p>\n

MP: Marcinie, nie boisz si\u0119 zarzutu odbiegania od orygina\u0142u?<\/strong><\/p>\n

MG: Uzna\u0142em, \u017ce adresatami t\u0142umaczenia nie s\u0105 ukraini\u015bci, kt\u00f3rzy przecie\u017c mog\u0105 poczyta\u0107 sobie Stusa w oryginale. S\u0105dz\u0119, \u017ce nie ma czego\u015b takiego jak odbieganie od orygina\u0142u. Stus to poeta hermetyczny, pisa\u0142 trudnym j\u0119zykiem, nie\u0142atwo zrozumie\u0107 jego metafory. Stara\u0142em si\u0119 przet\u0142umaczy\u0107 te wiersze tak, \u017ceby polski czytelnik czyta\u0142 je z zainteresowaniem i \u00a0przyjemno\u015bci\u0105. W mojej opinii, niekt\u00f3re wcze\u015bniejsze spolszczenia Stusa wr\u0119cz zniech\u0119ca\u0142y do lektury, wykonano je z nadmiernym patosem, niepotrzebnie archaizuj\u0105c j\u0119zyk. Poszli\u015bmy z Mi\u0142oszem nieco inn\u0105 drog\u0105. Efekty naszej pracy wydaj\u0105 mi si\u0119 co najmniej interesuj\u0105ce, a odbiorca ju\u017c wkr\u00f3tce b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 si\u0119 z nimi zapozna\u0107. Niech ukrai\u0144ska jesie\u0144 trwa!<\/p>\n

\n
\n
\n

Zrealizowano w ramach programu stypendialnego Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego \u2013 Kultura w sieci<\/i><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n

\"\"<\/p>","protected":false},"featured_media":1981,"template":"","yoast_head":"\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\t\n\t\n\n\n\t\n