{"id":1792,"date":"2024-09-19T12:40:35","date_gmt":"2024-09-19T10:40:35","guid":{"rendered":"https:\/\/rozstaje.art\/?post_type=aktualnosc&p=1792"},"modified":"2025-04-25T10:13:34","modified_gmt":"2025-04-25T08:13:34","slug":"wiernosc-wobec-jezyka-jest-wazniejsza-niz-wiernosc-wobec-oryginalu-jerzy-jarniewicz","status":"publish","type":"aktualnosc","link":"https:\/\/rozstaje.art\/en\/aktualnosc\/wiernosc-wobec-jezyka-jest-wazniejsza-niz-wiernosc-wobec-oryginalu-jerzy-jarniewicz\/","title":{"rendered":"Wierno\u015b\u0107 wobec j\u0119zyka jest wa\u017cniejsza ni\u017c wierno\u015b\u0107 wobec orygina\u0142u – Jerzy Jarniewicz"},"content":{"rendered":"

W warszawskim Sk\u0142adzie Butelek mia\u0142em przyjemno\u015b\u0107 spotka\u0107 si\u0119 z Jerzym Jarniewiczem. Rozmawiali\u015bmy o przek\u0142adzie i demokracji, o t\u0142umaczu i autorze, a tak\u017ce o t\u0142umaczu i j\u0119zyku. Spotkanie odby\u0142o si\u0119 na \u017cywo, w jego toku wywi\u0105za\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c interesuj\u0105ca dyskusja z udzia\u0142em publiczno\u015bci. Ca\u0142e spotkanie mo\u017cna obejrze\u0107 w serwisie YouTube, tutaj prezentujemy jego najciekawsze fragmenty.\u00a0 <\/em><\/p>\n

\"\"Maciej Piotrowski: Twoja ostatnia ksi\u0105\u017cka o przek\u0142adzie T\u0142umacz mi\u0119dzy innymi. Szkice o przek\u0142adach, j\u0119zykach i literaturze<\/em> jest w ksi\u0119garniach ju\u017c od 2018 r. By\u0142a\u00a0 nominowana do NIKE i do\u015b\u0107 g\u0142o\u015bna, jak na pozycj\u0119 m\u00f3wi\u0105c\u0105 o t\u0142umaczeniach. Wiele z jej tez by\u0142o szeroko omawianych, recenzowanych. Jak te dyskusje wp\u0142yn\u0119\u0142y na Twoje postrzeganie roli t\u0142umacza i przek\u0142adu?<\/strong><\/p>\n

Jerzy Jarniewicz: Ta ksi\u0105\u017cka rzeczywi\u015bcie wywo\u0142a\u0142a \u017cyw\u0105 reakcj\u0119 w \u015brodowisku t\u0142umaczy, dla kt\u00f3rych najbardziej problematyczna by\u0142a chyba teza o politycznej funkcji t\u0142umacza. Napisa\u0142em bowiem, \u017ce praca t\u0142umacza jest uosobieniem zasad demokracji. To t\u0142umacz przypomina, \u017ce nikt nie ma wy\u0142\u0105cznego prawa do jakiegokolwiek tekstu, nikt nie mo\u017ce dekretowa\u0107 jego ostatecznej wyk\u0142adni. Przek\u0142ad dowodzi, \u017ce obok siebie mog\u0105 istnie\u0107 r\u00f3\u017cne spojrzenia na ten sam tekst, czasem biegunowo r\u00f3\u017cne. Nie musz\u0105 si\u0119 wyklucza\u0107, mog\u0105 si\u0119 dope\u0142nia\u0107. A je\u015bli tak, to jedn\u0105 z funkcji t\u0142umacza jest stawianie oporu autorytarnej w\u0142adzy, kt\u00f3ra chcia\u0142aby narzuci\u0107 swoj\u0105 prawd\u0119, przyw\u0142aszczy\u0107 sobie podstawowe teksty kultury. T\u0142umacz m\u00f3wi: hola, zobaczmy, jak mog\u0142oby to wygl\u0105da\u0107 z innej perspektywy.<\/p>\n

Z t\u0105 funkcj\u0105 jednak wi\u0105\u017ce si\u0119 pewien obowi\u0105zek. Przek\u0142adaj\u0105c jakie\u015b dzie\u0142o, polecamy je czytelnikom, dajemy mu swoje nazwisko. W idealnym \u015bwiecie nazwisko t\u0142umacza powinno by\u0107 gwarantem jako\u015bci ksi\u0105\u017cki. Nie tylko jako\u015bci t\u0142umaczenia, ale te\u017c warto\u015bci prze\u0142o\u017conego dzie\u0142a. Innymi s\u0142owy, t\u0142umacze s\u0105 odpowiedzialni za to, co t\u0142umacz\u0105 \u2013 a nie tylko za to, jak t\u0142umacz\u0105.<\/p>\n

MP: I na czym polega kontrowersja?<\/strong><\/p>\n

JJ: Teza ta wywo\u0142a\u0142a emocjonaln\u0105 reakcj\u0119 wielu moich koleg\u00f3w i kole\u017canek \u2013 praktykuj\u0105cych t\u0142umaczy. Dostrzegli w niej punkt widzenia kogo\u015b, kto \u017cyje w wie\u017cy z ko\u015bci s\u0142oniowej. Oto taki Jarniewicz, z etatem na uniwersytecie, wybiera sobie ksi\u0105\u017cki do t\u0142umaczenia, ksi\u0105\u017cki z najwy\u017cszej p\u00f3\u0142ki, i pomstuje na tych, kt\u00f3rzy t\u0142umacz\u0105 trzeciorz\u0119dn\u0105 literatur\u0119, my natomiast takiego luksusu nie mamy. Wielu t\u0142umaczy \u017cyje tylko z przek\u0142ad\u00f3w, ciesz\u0105 si\u0119, je\u015bli w og\u00f3le dostaj\u0105 co\u015b do t\u0142umaczenia. Sytuacja na rynku ksi\u0105\u017cki jest taka, \u017ce nie mog\u0105 sobie pozwoli\u0107 na wybrzydzanie. Zwracano mi te\u017c uwag\u0119, \u017ce jestem t\u0142umaczem z j\u0119zyka angielskiego, co stawia mnie na pozycji uprzywilejowanej. Tymczasem ci, co przek\u0142adaj\u0105 z j\u0119zyka w\u0119gierskiego, holenderskiego czy alba\u0144skiego, w og\u00f3le nie maj\u0105 wyboru. Wiedz\u0105, \u017ce w literaturze ich j\u0119zyk\u00f3w ukazuj\u0105 si\u0119 rzeczy warto\u015bciowe, zarekomendowaliby je wydawcom, prze\u0142o\u017cyli, ale kt\u00f3ry z wydawc\u00f3w gotowy by\u0142by ruszy\u0107 z seri\u0105 alba\u0144sk\u0105?<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

MP: Czy reakcja koleg\u00f3w zmieni\u0142a Twoje pogl\u0105dy?<\/strong><\/p>\n

JJ: Tak, zniuansowa\u0142em swoje spojrzenie. Maj\u0105c etat akademicki, przek\u0142ad traktuj\u0119 jako dope\u0142nienie mojej literaturoznawczej dzia\u0142alno\u015bci, inaczej ni\u017c t\u0142umacze, kt\u00f3rzy z przek\u0142ad\u00f3w \u017cyj\u0105. Nie zmienia to faktu, \u017ce chcia\u0142bym, \u017ceby to t\u0142umacz gwarantowa\u0142 jako\u015b\u0107 t\u0142umaczonego dzie\u0142a, \u017ceby to on podpowiada\u0142 wydawcom, co warto wyda\u0107. \u015awiat, a wi\u0119c i rynek wydawniczy, nie jest idealny. Przera\u017ca mnie zalew literatury mia\u0142kiej sprzedawanej jako literackie objawienia. Co kilka dni mamy do czynienia z nowym \u201ewydarzeniem\u201d, na naszych oczach zanika lub karleje niezale\u017cna krytyka literacka, kt\u00f3ra pomaga\u0142aby czytelnikom odsia\u0107 ziarno od plew. Nikt nie jest tego bardziej \u015bwiadomy ni\u017c my, t\u0142umacze.<\/p>\n

MP: Jak w tym \u015bwiecie, szybkim i ulotnym, ma odnale\u017a\u0107 si\u0119 t\u0142umacz, kt\u00f3ry potrzebuje czasu na refleksj\u0119, ponowne spojrzenie na przet\u0142umaczony tekst?<\/strong><\/p>\n

JJ: Nie da si\u0119 tych proces\u00f3w zastopowa\u0107, przemys\u0142 rozrywkowy anektuje kolejne obszary \u017cycia. Ale warto szuka\u0107 obszar\u00f3w w\u0142asnej autonomii. Z drugiej strony, na rynku istnieje co\u015b szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105cego \u2013 serie przek\u0142adowe. Kocham je. To nowe przek\u0142ady wcze\u015bniej ju\u017c prze\u0142o\u017conych tekst\u00f3w \u015bwiatowej literatury. Bywa, \u017ce w jednym momencie ukazuj\u0105 si\u0119 dwa przek\u0142ady tej samej ksi\u0105\u017cki, cho\u0107by \u201eOrlando\u201d Virginii Woolf. Fascynuje mnie to, bo najdobitniej ujawnia sens pracy t\u0142umacza. Nie chodzi w niej o proste przeniesienie jakiego\u015b utworu z jednej kultury do drugiej. Nie chodzi te\u017c o wy\u015bcig, rywalizacj\u0119, cz\u0119sto nawet nie o lepszy przek\u0142ad od istniej\u0105cego.<\/p>\n

MP: Wi\u0119c co jest tu najistotniejsze i najbardziej inspiruj\u0105ce?<\/strong><\/p>\n

JJ: Chodzi o to, \u017ceby t\u0142umacz\u0105c co\u015b ponownie, zrobi\u0107 to odmiennie, by\u0107 mo\u017ce odnale\u017a\u0107 inn\u0105 tradycj\u0119 w j\u0119zyku polskim, do kt\u00f3rej w przek\u0142adzie mo\u017cna by si\u0119 odnie\u015b\u0107. Dla mnie najwi\u0119ksz\u0105 frajd\u0105 jest czytanie tych samych ksi\u0105\u017cek w r\u00f3\u017cnych t\u0142umaczeniach. Sp\u00f3jrzmy \u2013 Wichrowe Wzg\u00f3rza<\/em> doczeka\u0142y si\u0119 ju\u017c czterech co najmniej przek\u0142ad\u00f3w. Por\u00f3wnuj\u0105c je, widzimy jak na d\u0142oni, jak r\u00f3\u017cne s\u0105 to \u015bwiaty, j\u0119zyki, wyobra\u017cenia o literaturze. To buduj\u0105ce. C\u00f3\u017c bowiem bardziej fascynuj\u0105cego ni\u017c uzmys\u0142owi\u0107 sobie, \u017ce \u017caden przek\u0142ad, cho\u0107by najgenialniejszy, nigdy nie b\u0119dzie przek\u0142adem ostatecznym? \u017be ka\u017cdy tekst literacki jest dzie\u0142em, mimo up\u0142ywu czasu, \u017cywotnym, bo do ko\u0144ca niewyczerpanym. Nowe przek\u0142ady nie eliminuj\u0105 poprzednich, ale wchodz\u0105 z nimi w dialog.<\/p>\n

MP: Jak pisa\u0142e\u015b, Anglicy maj\u0105 jednego Hamleta, a my mamy ich wielu. Mam natomiast pytanie praktyczne. Co Twoim zdaniem t\u0142umacz powinien zrobi\u0107, gdy tworzy nowy przek\u0142ad dzie\u0142a ju\u017c t\u0142umaczonego? Mamy z nich korzysta\u0107 czy je odrzuci\u0107? <\/strong><\/p>\n

JJ: Przek\u0142ad literacki to dzia\u0142alno\u015b\u0107 tw\u00f3rcza i jako taka jest przestrzeni\u0105 wolno\u015bci, dlatego nie mog\u0119 poda\u0107 Ci jednej, zdecydowanej odpowiedzi na pytanie \u201eCo robi\u0107?\u201d. Mog\u0119 powiedzie\u0107, jak to jest w moim przypadku. T\u0142umaczy\u0142em powie\u015b\u0107 Joyce\u2019a Portret artysty w wieku m\u0142odzie\u0144czym<\/em>, siedemdziesi\u0105t lat po tym, jak zosta\u0142a przet\u0142umaczona na j\u0119zyk polski po raz pierwszy. Kiedy z\u0142o\u017cy\u0142em propozycj\u0119 wydawcy, \u017ce zajm\u0119 si\u0119 tym Joyce\u2019em, nie wraca\u0142em ju\u017c do poprzedniego przek\u0142adu, t\u0142umaczy\u0142em tak, jakby tamten przek\u0142ad nie istnia\u0142. Bo to pu\u0142apka. Gdybym wr\u00f3ci\u0142 do istniej\u0105cego przek\u0142adu, mia\u0142bym zwi\u0105zane r\u0119ce, musia\u0142bym t\u0142umaczy\u0107 \u201ena si\u0142\u0119\u201d inaczej, odrzucaj\u0105c nawet dobre rozwi\u0105zania. Wyobra\u017cam sobie jednak, \u017ce mo\u017cna zacz\u0105\u0107 nowy przek\u0142ad od przypomnienia sobie poprzedniego przek\u0142adu, mo\u017cna go przeczyta\u0107 i powiedzie\u0107 \u2013 tu a tu bym si\u0119 pospiera\u0142, a tu \u2013 zostawi\u0142, jak jest. Pierwszy przek\u0142ad mo\u017ce by\u0107 dla nas trampolin\u0105.<\/p>\n

MP: O mo\u017cliwo\u015bci jeszcze innego podej\u015bcia piszesz, troch\u0119 prowokuj\u0105c, w T\u0142umaczu\u2026<\/em>. Skojarzy\u0142o mi si\u0119 to z prac\u0105 programisty na otwartej licencji, kt\u00f3ry korzysta z dobrych decyzji z wariantu 1.0., przygotowuj\u0105c wersj\u0119 1.1.<\/strong><\/p>\n

JJ: Tak, zastanawiam si\u0119, czemu nie mo\u017cna by wprowadza\u0107 do nowego t\u0142umaczenia tego, co kto\u015b ca\u0142kiem dobrze zrobi\u0142 przed nami? To oczywi\u015bcie dyskusyjne, bo w gr\u0119 wchodzi kwestia praw autorskich, ale tak si\u0119 ju\u017c dzieje. Wszyscy t\u0142umacze, a\u017c do Dukaja, t\u0142umaczyli tytu\u0142 Heart of Darkness<\/em> jako J\u0105dro ciemno\u015bci<\/em>, co zreszt\u0105 pono\u0107 zasugerowa\u0142 sam Conrad. Przejmowali wi\u0119c rozwi\u0105zanie z pierwszego przek\u0142adu tej powie\u015bci. Takie przejmowanie cudzych pomys\u0142\u00f3w przy tworzeniu nowego przek\u0142adu uwa\u017cam za dopuszczalne, wa\u017cne tylko, \u017ceby by\u0107 uczciwym i jasno o tym napisa\u0107: to a to wzi\u0105\u0142em od mojego poprzednika, bo zrobi\u0142 to genialnie.<\/p>\n

MP: W ramach warsztat\u00f3w translatorskich Rozstaje 2020 mamy taki eksperymentalny plan, \u017ceby doprosi\u0107 do nas r\u00f3wnie\u017c artyst\u00f3w sztuk wizualnych. Planujemy, \u017ce b\u0119dzie to kolejny rodzaj t\u0142umaczenia – zamiast „z j\u0119zyka na j\u0119zyk” to „ze s\u0142owa na obraz”. W swojej ksi\u0105\u017cce cytujesz Josepha Conrada, kt\u00f3ry napisa\u0142, \u017ce „Pisarz musi wytrwale d\u0105\u017cy\u0107 do oddania w s\u0142owach namacalno\u015bci rze\u017aby, barw malarstwa, hipnotycznego czaru muzyki”. Jak widzisz mo\u017cliwo\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142pracy ludzi s\u0142owa i ludzi obrazu?<\/strong><\/p>\n

Inspiracje malarskie w literaturze, czy, odwrotnie, literackie w malarstwie, s\u0105 dla mnie czym\u015b r\u00f3wnie naturalnym, co, przyk\u0142adowo, inspiracje poezj\u0105 ameryka\u0144sk\u0105 w nowej poezji polskiej. Wszystko to s\u0105 swojego rodzaju przek\u0142ady, w\u0119dr\u00f3wki r\u00f3\u017cnych sposob\u00f3w wyra\u017cania si\u0119. Sam te\u017c pisz\u0119, moje inspiracje jako tw\u00f3rcy pracuj\u0105cym w s\u0142owie p\u0142yn\u0105 w takim samym stopniu od poet\u00f3w, jak i od artyst\u00f3w malarzy. Gdybym mia\u0142 wymieni\u0107 wa\u017cne postaci dla mnie jako autora, to opr\u00f3cz pisarzy, wymienia\u0142bym Kurta Schwittersa, Anselma Kiefera, Gerharda Richtera. Z tym, \u017ce malarz mo\u017ce poecie podpowiedzie\u0107, co<\/u> mo\u017cna jeszcze\u00a0 w poezji zrobi\u0107, nie podpowie natomiast, jak<\/u> to zrobi\u0107. Chcia\u0142bym, jak Jackson Pollock, uniewa\u017cni\u0107 podzia\u0142 na pierwszy i drugi plan, na centrum i margines, ale nie mog\u0119 tego zrobi\u0107 jego technik\u0105 drippingu, czyli wylewania farby na p\u0142\u00f3tno. S\u0142\u00f3w na kartk\u0119 wyla\u0107 si\u0119 nie da. Z muzyk\u0105 jest \u0142atwiej. Jest wielu poet\u00f3w, kt\u00f3rzy bez jazzu by nie zaistnieli, cho\u0107by Allen Ginsberg czy Yusef Komunyakaa. Nie na\u015bladuj\u0105 technik jazzu, ale znajduj\u0105 w nim pewn\u0105 suwerenno\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 przenosz\u0105 do wiersza.<\/p>\n

Pytanie z sali: Nawi\u0105zuj\u0105c do Pana s\u0142\u00f3w o roli t\u0142umacza. Czy istnieje obowi\u0105zek t\u0142umacza wobec autora, obowi\u0105zek przekazania idei orygina\u0142u?<\/strong><\/p>\n

Wed\u0142ug mnie najwa\u017cniejszy obowi\u0105zek jest wobec j\u0119zyka, na kt\u00f3ry przek\u0142adamy. Warto zastanowi\u0107 si\u0119, co ten przek\u0142ad b\u0119dzie znaczy\u0142 w polszczy\u017anie. Przek\u0142adaj\u0105c lub oceniaj\u0105c cudze przek\u0142ady, stawiam sobie pytanie, czy ten przek\u0142ad jest w og\u00f3le polszczy\u017anie potrzebny. On musi j\u0119zyk od\u015bwie\u017cy\u0107, zrewitalizowa\u0107 go. Szekspir, Proust czy Joyce pozwalaj\u0105 nam odkry\u0107 obszary j\u0119zyka polskiego, kt\u00f3rych nie jeste\u015bmy \u015bwiadomi, a prze\u0142o\u017cony tekst staje si\u0119 elementem literatury j\u0119zyka przek\u0142adu. To wa\u017cniejsze ni\u017c wierno\u015b\u0107 wobec orygina\u0142u. Nie wiem, co to takiego, ta \u201ewierno\u015b\u0107\u201d \u2013 jak mo\u017ce istnie\u0107 wierno\u015b\u0107 mi\u0119dzy j\u0119zykiem fleksyjnym, jakim jest polski, a j\u0119zykiem pozycyjnym, jakim jest angielszczyzna?<\/p>\n

Najtrudniejszy w przek\u0142adzie jest moment, w kt\u00f3rym t\u0142umacz od orygina\u0142u si\u0119 odwraca, uwalnia si\u0119 od niego. T\u0142umacz niewolniczo zwi\u0105zany z przek\u0142adanym tekstem pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej polegnie. Najcz\u0119stszym b\u0142\u0119dem pope\u0142nianym przez pocz\u0105tkuj\u0105cych t\u0142umaczy jest w\u0142a\u015bnie kurczowe trzymanie si\u0119 orygina\u0142u, czego skutkiem s\u0105 kalki j\u0119zykowe. Nie t\u0142umaczy si\u0119 przecie\u017c s\u0142\u00f3w czy zda\u0144, tylko ca\u0142e akapity, a w zasadzie na nowo je si\u0119 pisze. Przek\u0142ad si\u0119 pisze.<\/p>\n

Daniel Wyszogrodzki (z sali): Ja jednak mam zawsze problem z twoj\u0105 tez\u0105. Mam przekonanie, \u017ce t\u0142umacz jest tworem autora. Uwa\u017cam, \u017ce istnieje zobowi\u0105zanie o charakterze etycznym t\u0142umacza wobec autora. Musimy mie\u0107 \u015bwiadomo\u015b\u0107 tego, \u017ce operujemy czyj\u0105\u015b formu\u0142\u0105, ide\u0105 i naszym obowi\u0105zkiem jest jej nie zafa\u0142szowa\u0107. <\/strong><\/p>\n

JJ: To kwestia roz\u0142o\u017cenia akcent\u00f3w. O obowi\u0105zkach wobec autora s\u0142ycha\u0107 wsz\u0119dzie, o innych zobowi\u0105zaniach du\u017co rzadziej. Obowi\u0105zek wobec autora nie jest jedynym, ani nie najwa\u017cniejszym obowi\u0105zkiem t\u0142umacza. M\u00f3wisz, \u017ce t\u0142umacz jest tworem autora, a ja w swojej ksi\u0105\u017cce pisz\u0119 o tym, jak t\u0142umacz, przeciwnie, tworzy<\/u> swojego autora. Pr\u00f3buj\u0119 pokaza\u0107, na przyk\u0142ad, sk\u0105d w polszczy\u017anie wzi\u0119\u0142o si\u0119 dw\u00f3ch Heaney\u00f3w. Jeden z nich jest t\u0142umaczony przez Bara\u0144czaka, drugi przez Sommera. I to jest dw\u00f3ch, odmiennych autor\u00f3w. W przek\u0142adach tych t\u0142umaczy nie ma zak\u0142ama\u0144, nie ma fa\u0142szowania obcej, jak j\u0105 nazywasz, \u201eformu\u0142y\u201d, ale ka\u017cdy z nich inaczej tego autora modeluje, wybiera inne wiersze, inaczej buduje zdania.<\/p>\n

Daniel Wyszogrodzki (z sali): Dla mnie \u015bwiat idealny jest takim, w kt\u00f3rym przek\u0142ad jest to\u017csamy z my\u015bl\u0105 autora. Nie osi\u0105gniemy go, ale na ile si\u0119 od niego musimy oddala\u0107? Jak t\u0142umaczy\u0107, \u017ceby oddali\u0107 si\u0119 jak najmniej?<\/strong><\/p>\n

JJ: Przek\u0142ad to szerokie poj\u0119cie, ca\u0142e spektrum tekst\u00f3w. S\u0105 r\u00f3\u017cne przek\u0142ady: jest tzw. przek\u0142ad wierny, kt\u00f3ry stawia na to, \u017ceby odda\u0107 to, co (jak nam si\u0119 wydaje) jest w tek\u015bcie wyj\u015bciowym. Ale istniej\u0105 r\u00f3\u017cne swobodne podej\u015bcia do orygina\u0142u: wersje, adaptacje, parafrazy. \u017baden z tych rodzaj\u00f3w t\u0142umaczenia nie jest lepszy, ani gorszy. Przek\u0142ad jest zwi\u0105zany z orygina\u0142em \u2013 to wiemy wszyscy, ja chcia\u0142bym pokaza\u0107, \u017ce mo\u017cliwe jest te\u017c inne spojrzenie, bardziej wi\u0105\u017c\u0105ce przek\u0142ad z j\u0119zykiem przek\u0142adu czy z wyobra\u017ani\u0105 j\u0119zykow\u0105 t\u0142umacza. M\u00f3wi\u0119 to r\u00f3wnie\u017c jako autor przek\u0142adany na obce j\u0119zyki: uwa\u017cam, \u017ce to, co wysz\u0142o spod mojego pi\u00f3ra, do mnie ju\u017c nie nale\u017cy. Co robi\u0105 z tym t\u0142umacze, jest ju\u017c ich spraw\u0105. To ekscytuj\u0105ce m\u00f3c patrze\u0107, jak ci ludzie sami konfrontuj\u0105 si\u0119 z moim tekstem i pisz\u0105 go zgodnie ze swoj\u0105 wra\u017cliwo\u015bci\u0105 na nowo.<\/p>\n

 <\/p>\n

Zrealizowano w ramach programu stypendialnego Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego \u2013 Kultura w sieci<\/i><\/p>\n

\"\"<\/p>","protected":false},"featured_media":1793,"template":"","yoast_head":"\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\t\n\t\n\n\n\t\n