{"id":2598,"date":"2024-11-01T00:02:06","date_gmt":"2024-10-31T23:02:06","guid":{"rendered":"https:\/\/rozstaje.art\/?post_type=aktualnosc&p=2598"},"modified":"2025-04-25T10:13:21","modified_gmt":"2025-04-25T08:13:21","slug":"recenzje-poniemieckie","status":"publish","type":"aktualnosc","link":"https:\/\/rozstaje.art\/be\/aktualnosc\/recenzje-poniemieckie\/","title":{"rendered":"Niemieckie s\u0142oiki w naszych ogr\u00f3dkach"},"content":{"rendered":"

Marcin Gaczkowski<\/a><\/h3>\n
o ksi\u0105\u017cce:<\/h5>\n

Karolina Kuszyk, <\/strong>Poniemieckie, <\/em><\/strong>\u00a0Czarne, <\/strong>Wo\u0142owiec 2019, <\/strong>ss. 464.<\/strong><\/h2>\n

\"Karolina<\/strong><\/p>\n

\u201eTo nie przypadek, \u017ce wychowani w Szczecinie, Jeleniej G\u00f3rze i Z\u0105bkowicach \u015al\u0105skich dobrze si\u0119 czuj\u0105 na berli\u0144skim bruku i w\u015br\u00f3d lipskich kamienic, a ci, kt\u00f3rzy urodzili si\u0119 i dorastali na murowanych dolno\u015bl\u0105skich wsiach, prze\u017cywaj\u0105 co\u015b w rodzaju szoku kulturowego, gdy pojad\u0105 na Zamojszczyzn\u0119 czy w Kieleckie\u201d – pisze Karolina Kuszyk.<\/p><\/blockquote>\n

Na zach\u00f3d wiod\u0142y wszystkie drogi
\nZ dalekich ziem, z dalekich stron
\nKto by pomy\u015bla\u0142, Bo\u017ce drogi
\n\u017be tutaj b\u0119dzie jego dom<\/p>\n

Szli na zach\u00f3d osadnicy<\/em> (s\u0142owa Jan Kasprowy)<\/p>\n

No w\u0142a\u015bnie, kto by pomy\u015bla\u0142? W 1945 roku pod jurysdykcj\u0105 Warszawy znalaz\u0142y si\u0119 tereny, o w\u0142adaniu kt\u00f3rymi nie \u015bni\u0142o si\u0119 najzagorzalszym nacjonalistom (nie licz\u0105c garstki fantast\u00f3w). I cho\u0107 propaganda g\u0142osi\u0142a, \u017ce oto fala polsko\u015bci powraca w swe \u201eodwieczne \u0142o\u017cyska\u201d, polsko\u015b\u0107 tych \u0142o\u017cysk pozostaje problematyczna do dzi\u015b. Jedna trzecia Polski jest poniemiecka.<\/p>\n

Powojenni pionierzy zasiedlali \u201eDziki Zach\u00f3d\u201d bez zrozumienia nowego krajobrazu kulturowego, w atmosferze dojmuj\u0105cego poczucia obco\u015bci. Nie pokochali miejscowej architektury, nie umieli korzysta\u0107 z zastanych udogodnie\u0144 technicznych. Ziemia by\u0142a \u017cyzna, lecz obca. A kamienie milcza\u0142y, na domiar z\u0142ego \u2013 po niemiecku. Transfery ludno\u015bci i przerwana ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 kulturowa po II wojnie \u015bwiatowej nie s\u0105 problemami jedynie naszych \u201eZiem Odzyskanych\u201d \u2013 dotkn\u0119\u0142y te\u017c innych \u201eskrwawionych ziem\u201d Europy \u015arodkowo-Wschodniej. Ale by\u0107 mo\u017ce w\u0142a\u015bnie tutaj poczucie obco\u015bci by\u0142o najwi\u0119ksze, podobnie jak stopie\u0144 zak\u0142amania propagandy g\u0142osz\u0105cej historyczn\u0105 sprawiedliwo\u015b\u0107 przepchni\u0119cia ca\u0142ego pa\u0144stwa na zach\u00f3d.<\/p>\n

Obawiam si\u0119, \u017ce moi przyjaciele z Mazowsza czy Ma\u0142opolski nie do ko\u0144ca pojmuj\u0105 fenomen poniemiecko\u015bci, a metafora o kamieniach milcz\u0105cych po niemiecku brzmi dla nich jak bajka o \u017celaznym Wolfie. Nie wiedz\u0105, jak problematyczne dla neurotycznej jednostki mo\u017ce by\u0107 zamieszkiwanie okolic o przyci\u0119tych korzeniach. Bez folkloru, tradycyjnych potraw i legend. \u017bycie w miejscach, kt\u00f3re d\u017centelmeni z Komisji Ustalania Nazw Miejscowo\u015bci ochrzcili kuriozalnymi nieraz toponimami.<\/p>\n

Nad dziedzictwem poniemieckiego pochyli\u0142a si\u0119 Karolina Kuszyk \u2013 polonistka i germanistka, nauczycielka akademicka i t\u0142umaczka literatury niemieckiej. Czytelnik zauwa\u017cy imponuj\u0105c\u0105 wiedz\u0119 i erudycj\u0119 Autorki, kt\u00f3re \u2013 na szcz\u0119\u015bcie \u2013 nie przyt\u0142aczaj\u0105. Narracj\u0119 prowadzi osoba dysponuj\u0105ca poczuciem humoru i znakomitym pi\u00f3rem.<\/p>\n

\u201eMateria mojego dzieci\u0144stwa zosta\u0142a utkana z poniemiecko\u015bci\u201d \u2013 wyznaje Kuszyk. By\u0107 mo\u017ce w\u0142a\u015bnie wewn\u0119trzna potrzeba napisania tej ksi\u0105\u017cki zdecydowa\u0142a o tym, \u017ce Poniemieckie<\/em> to znakomity debiut.<\/p>\n

Tak szeroki temat trudno uj\u0105\u0107 w systematyczne ramy. Autorka konstruuje wi\u0119c opowie\u015b\u0107 wok\u00f3\u0142 przedmiot\u00f3w. \u015aledzi ich \u2013 obraz\u00f3w, ksi\u0105\u017cek, s\u0142oik\u00f3w, mebli\u2026 \u2013\u00a0 w\u0119dr\u00f3wki oraz zwi\u0105zane z nimi (rzeczami i w\u0119dr\u00f3wkami) ludzkie historie. Ksi\u0105\u017cka sk\u0142ada si\u0119 z siedmiu rozdzia\u0142\u00f3w, to istny pchli targ, gie\u0142da staroci. Mo\u017cemy je czyta\u0107 w dowolnej kolejno\u015bci: \u201eDomy\u201d, \u201eSzaber\u201d, \u201eMeble\u201d, \u201eRzeczy\u201d, \u201eSkarby i tajemnice\u201d, \u201eCmentarze\u201d, \u201eLiegnitz\u201d.<\/p>\n

Znakomity jest rozdzia\u0142 porz\u0105dkuj\u0105cy poj\u0119cia. Autorka przypomina, \u017ce pierwotnie s\u0142owo \u201eszaber\u201d (pochodz\u0105ce z jidysz) dotyczy\u0142o kradzie\u017cy mienia (po)\u017cydowskiego. Co wi\u0119cej \u2013 grabienie poniemieckiego by\u0142o \u0142atwiejsze pod wzgl\u0119dem psychologicznym, poniewa\u017c wcze\u015bniej grabiono po\u017cydowskie. \u201ePoniemieckie\u201d jest zatem b\u0119kartem \u201epo\u017cydowskiego\u201d, tak\u017ce na gruncie j\u0119zyka. Przy okazji Kuszyk wprowadza pocieszny termin \u201epopolski\u201d w odniesieniu do tzw. Kres\u00f3w Wschodnich.<\/p>\n

Autorka z umiarkowanym zrozumieniem ustosunkowuje si\u0119 do powojennej dewastacji zastanych na \u201eZiemiach Odzyskanych\u201d dobrodziejstw inwentarza. Nie pot\u0119pia. Wyja\u015bnia to zjawisko strachem przed obco\u015bci\u0105. Pionierzy musieli \u201eniszczy\u0107, \u017ceby odreagowa\u0107. Niemieckimi m\u0142otkami skuwa\u0107 niemieckie napisy, niemieckimi miot\u0142ami wymiata\u0107 niemieckie kurze\u201d. Mowa o czasach, gdy s\u0142owo \u201eniemiec\u201d zapisywano, ot\u00f3\u017c to, ma\u0142\u0105 liter\u0105, a na ca\u0142ych \u201eZiemiach Odzyskanych\u201d trwa\u0142a akcja \u201eodniemczania\u201d. Nienawi\u015b\u0107 i wstr\u0119t do niemiecko\u015bci by\u0142y faktem, a zagospodarowywaniu nowych obszar\u00f3w towarzyszy\u0142 dyskomfort psychiczny. Ale w \u017cadnym razie nie wyja\u015bnia i nie usprawiedliwia to wydarze\u0144 z okresu zaawansowanego PRL, kiedy integracja z \u201eMacierz\u0105\u201d by\u0142a ju\u017c oficjalnie zako\u0144czona. Smutny jest rozdzia\u0142 o losach miejsc poch\u00f3wku, w tym dawnych cmentarzy \u017cydowskich. O niekt\u00f3rych z nich do dzi\u015b mo\u017cna przeczyta\u0107 na tablicach informacyjnych, \u017ce zosta\u0142y zniszczone przez nazistowskie boj\u00f3wki. W rzeczywisto\u015bci \u2013 jak pokazuje Autorka na przyk\u0142adzie ze S\u0142ubic \u2013 zdarza\u0142o im si\u0119 przetrwa\u0107 wojn\u0119 i wczesn\u0105 w\u0142adz\u0119 ludow\u0105 w dobrym stanie a\u017c do lat siedemdziesi\u0105tych. Wymazano je z krajobrazu p\u00f3\u017aniej, wskutek decyzji w\u0142adz i zaniecha\u0144 lokalnych spo\u0142eczno\u015bci.<\/p>\n

Najbardziej zadziwi\u0142 mnie fascynuj\u0105cy podrozdzia\u0142 o dewocjonaliach i sypialnianych religijnych obrazkach \u2013 z pulchnymi anio\u0142kami i Jezuskami \u2013 kt\u00f3re do dzi\u015b zdobi\u0105 \u015bciany w poniemieckich domach.<\/p>\n

Z czu\u0142\u0105 ironi\u0105 zosta\u0142a napisana cz\u0119\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cki po\u015bwi\u0119cona wsp\u00f3\u0142czesnym dziwakom \u2013 tropicielom poniemieckich tajemnic, przede wszystkim na Dolnym \u015al\u0105sku. Podziemne fabryki, lotniska (!), bursztynowa komnata, z\u0142oty poci\u0105g \u2013 wszystko to dzia\u0142a na wyobra\u017ani\u0119 poszukiwaczy skarb\u00f3w i przygody. \u201eCzasem boj\u0119 si\u0119 \u2013 przyznaje Kuszyk \u2013 \u017ce turystyka doszcz\u0119tnie zbanalizuje niesamowit\u0105 poniemiecko\u015b\u0107\u201d.<\/p>\n

Najbardziej osobiste fragmenty Autorka po\u015bwi\u0119ci\u0142a swemu rodzinnemu miastu. W Legnicy polsko\u015b\u0107 przenika si\u0119 dzi\u015b nie tylko z poniemiecko\u015bci\u0105, lecz r\u00f3wnie\u017c poradziecko\u015bci\u0105. Przed wojn\u0105 na Friedrichplatz w Liegnitz sta\u0142 pomnik Fryderyka Wielkiego. Po wojnie monument zagin\u0105\u0142, plac otrzyma\u0142 imi\u0119 Stalina (obecna nazwa: S\u0142owia\u0144ski), a na cokole wzniesiono rze\u017aby przedstawiaj\u0105ce \u017co\u0142nierzy (dw\u00f3ch \u2013 polskiego i radzieckiego) oraz dziecko (jedno \u2013 czy\u017cby poniemieckie?). Pomnik wdzi\u0119czno\u015bci i przyja\u017ani zdemontowano w 2018 roku, cok\u00f3\u0142 oczekuje nowych bohater\u00f3w. W rozdziale przeczytamy r\u00f3wnie\u017c o polsko-radzieckiej koegzystencji w czasach, gdy cz\u0119\u015b\u0107 miasta otoczona by\u0142a murem. Poznamy te\u017c dok\u0142adny przepis na legnickie bomby, czyli piernikowe ciastka, kt\u00f3re do niedawna \u2013 ze wzgl\u0119du na zastrze\u017cenie receptury \u2013 mo\u017cna by\u0142o konsumowa\u0107 tylko w niemieckich cukierniach. Ich pieczenie jest czasoch\u0142onne, ale pomogaj\u0105 us\u0142u\u017cne poniemieckie krasnoludki.<\/p>\n

Kuszyk czerpie pe\u0142n\u0105 gar\u015bci\u0105 z warsztatu literaturoznawczyni. St\u0105d wiele odniesie\u0144 do literatury pi\u0119knej oraz cytat\u00f3w (z Joanny Bator, Stefana Chwina, Paw\u0142a Huellego, Tomasza R\u00f3\u017cyckiego czy Olgi Tokarczuk). Nie s\u0105 to lukrowane ozdobniki. Autorka zastanawia si\u0119, czy i w jaki spos\u00f3b wsp\u00f3\u0142czesna literatura polska radzi sobie z k\u0142opotliwym spadkiem. Kuszyk odnotowuje \u201ewysyp\u201d poniemiecko\u015bci po 1989 roku. Potwierdzaj\u0105 to tak\u017ce inne teksty kultury \u2013 wsp\u00f3\u0142czesne og\u0142oszenia zamieszczane na OLX czy Gumtree. Dobra wytworzone przez poprzednich mieszka\u0144c\u00f3w \u201eZiem Odzyskanych\u201d nadal przechodz\u0105 z r\u0105k do r\u0105k, a s\u0142owo \u201eponiemiecki\u201d bynajmniej nie wychodzi z u\u017cycia. \u201eZ poniemieckimi s\u0142oikami jest jak z pami\u0119ci\u0105. Pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej natkniemy si\u0119 na nie we w\u0142asnych ogr\u00f3dkach\u201d \u2013 uprzedza Kuszyk. Ale b\u0105d\u017amy czujni, zakonserwowana \u017cywno\u015b\u0107 mo\u017ce by\u0107 zatruta!<\/p>\n

Drobne uwagi pod adresem Wydawcy: szkoda, \u017ce nie zamieszczono \u2013 cho\u0107by schematycznej \u2013 mapki ziem zachodnich i p\u00f3\u0142nocnych z zaznaczeniem miejscowo\u015bci, o kt\u00f3rych mowa w ksi\u0105\u017cce; list\u0119 tych ostatnich \u2013 w obu wersjach j\u0119zykowych \u2013 znajdziemy na ko\u0144cu ksi\u0105\u017cki, niestety bez wskazania odpowiednich numer\u00f3w stron.<\/p>\n

* * *<\/p>\n

\"\"\u201eTo nie przypadek, \u017ce wychowani w Szczecinie, Jeleniej G\u00f3rze i Z\u0105bkowicach \u015al\u0105skich dobrze si\u0119 czuj\u0105 na berli\u0144skim bruku i w\u015br\u00f3d lipskich kamienic, a ci, kt\u00f3rzy urodzili si\u0119 i dorastali na murowanych dolno\u015bl\u0105skich wsiach, prze\u017cywaj\u0105 co\u015b w rodzaju szoku kulturowego, gdy pojad\u0105 na Zamojszczyzn\u0119 czy w Kieleckie\u201d \u2013 czytam w \u201e(Po)s\u0142owiu\u201d. Zgadzam si\u0119. Wsch\u00f3d Polski to dla mnie mo\u017ce nie zagranica, ale jednak pewna egzotyka. Jak \u015bpiewa Roman Ko\u0142akowski: \u201eW polskim Wroc\u0142awiu niemieckie domy to w\u0142a\u015bnie moja ojczyzna\u201d.<\/p>\n

\u201eZwiedzajcie Piastowski Wroc\u0142aw\u201d \u2013 zach\u0119ca\u0142 neon, kt\u00f3ry pami\u0119tam z dzieci\u0144stwa. Trudno jest \u017cy\u0107 w rzeczywisto\u015bci nieopisanej lub \u2013 co gorsza \u2013 opisanej b\u0142\u0119dnie. Wroc\u0142aw to najwi\u0119ksze miasto na \u015bwiecie dotkni\u0119te po II wojnie \u015bwiatowej niemal ca\u0142kowit\u0105 wymian\u0105 ludno\u015bci. Pr\u00f3bowano zmieni\u0107 tak\u017ce jego histori\u0119. Dzi\u015b spadkobierca Breslau czyni z wielokulturowo\u015bci swoj\u0105 wizyt\u00f3wk\u0119, nie wstydzi si\u0119 niemieckich kart w dziejach. A mimo to wci\u0105\u017c znikaj\u0105 wroc\u0142awskie zabytki, zw\u0142aszcza mniej spektakularne i stosunkowo nieliczne pozosta\u0142o\u015bci architektury przemys\u0142owej.<\/p>\n

Obecnie mieszkam na wsi w wojew\u00f3dztwie lubuskim. Charakterystyczne wiejskie zabudowania z czerwonej ceg\u0142y lub o konstrukcji szachulcowej gin\u0105 tu w zastraszaj\u0105cym tempie. Inne po przebudowie nabieraj\u0105 tak koszmarnych kolor\u00f3w \u2013 r\u00f3\u017ce, fiolety, rozmaite odcienie \u017c\u00f3\u0142tego \u2013 \u017ce chyba lepiej by\u0142oby je wyburzy\u0107. Dewastacja krajobrazu, kt\u00f3rego genez\u0105 jest niedostatek wiedzy oraz uregulowa\u0144 prawnych, trwa nadal. W centralnym miejscu mojej wsi mo\u017cna przeczyta\u0107 kr\u00f3tki rys historyczny. Zbyt kr\u00f3tki. Wynika z niego, \u017ce najwa\u017cniejszym wydarzeniem w dziejach osady by\u0142 pi\u0119tnastowieczny bunt ludno\u015bci przeciwko Krzy\u017cakom. Ani razu nie pojawia si\u0119 tu etnonim \u201eNiemiec\u201d czy przymiotnik \u201eniemiecki\u201d.<\/p>\n

Przed kilkoma laty pewien polityk pyta\u0142 retorycznie, czy Polacy musz\u0105 dba\u0107 o niemieckie dziedzictwo. Zapomnijmy o polityku, o dziedzictwie pami\u0119tajmy. Kuszyk zwraca uwag\u0119 na charakterystyczn\u0105 tendencj\u0119. Dawnych przesiedle\u0144c\u00f3w jest ju\u017c coraz mniej, a kolejne niemieckie pokolenia przestaj\u0105 si\u0119 interesowa\u0107 artefaktami ze wsp\u00f3\u0142czesnej Polski. To przykre. Ale optymizmem napawa fakt, \u017ce niemieckie pami\u0105tki przyci\u0105gaj\u0105 dzi\u015b uwag\u0119 Polak\u00f3w poszukuj\u0105cych informacji o swoich rodzinnych miejscowo\u015bciach.<\/p>\n

Potrzebujemy nowych opowie\u015bci o ziemiach zachodnich i p\u00f3\u0142nocnych, nowego mitu za\u0142o\u017cycielskiego. \u201eCz\u0142owiek ma prawo mie\u0107 kilka to\u017csamo\u015bci. Poniemieck\u0105 te\u017c\u201d \u2013 s\u0105dzi Kuszyk. Jej ksi\u0105\u017cka pomaga w dalszym zapuszczaniu korzeni duchowych w miejscach, gdzie \u2013 jak zauwa\u017cy\u0142a Autorka \u2013\u00a0 \u201eswoje i obce s\u0105 r\u00f3\u017cnymi obliczami tego samego\u201d.<\/p>\n

 <\/p>\n

Ilustracje:<\/p>\n

    \n
  1. Posadzka przy ul. Piastowskiej we Wroc\u0142awiu \u00a9Wroc\u0142awskie Kamienice.<\/strong><\/li>\n
  2. Ok\u0142adka ksi\u0105\u017cki \u00a9Agnieszka Pasierska\/Pracownia Papier\u00f3wka<\/strong>.<\/li>\n
  3. Herb Wroc\u0142awia na \u015bcianie dawnego domu rektora przy ul. Swobodnej \u00a9Krzysztof Studniarek<\/strong>.<\/li>\n<\/ol>","protected":false},"featured_media":2600,"template":"","yoast_head":"\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\t\n\t\n\n\n\t\n