{"id":1916,"date":"2018-05-25T14:44:17","date_gmt":"2018-05-25T12:44:17","guid":{"rendered":"https:\/\/rozstaje.art\/?post_type=aktualnosc&p=1916"},"modified":"2020-09-25T14:49:28","modified_gmt":"2020-09-25T12:49:28","slug":"jak-tlumaczylismy-surzyk","status":"publish","type":"aktualnosc","link":"https:\/\/rozstaje.art\/be\/aktualnosc\/jak-tlumaczylismy-surzyk\/","title":{"rendered":"Jak t\u0142umaczyli\u015bmy sur\u017cyk?"},"content":{"rendered":"

Podczas przek\u0142adu opowiadania \u201cAhmad\u201d Andrija Bondara, kt\u00f3rego dokonali\u015bmy razem z Walerym Butewiczem na potrzeby toku opowiada\u0144 „Cerebro”, natrafili\u015bmy na ci\u0119\u017cki orzech do zgryzienia w postaci t\u0142umaczenia dialog\u00f3w w sur\u017cyku. Po tym nie\u0142atwym, ale i interesuj\u0105cym do\u015bwiadczeniu, postanowi\u0142em opisa\u0107 je na \u0142amach \u201cRozstaj\u00f3w\u201d, by podzieli\u0107 si\u0119 z gronem praktyk\u00f3w t\u0142umacze\u0144 swoimi problemami i propozycjami ich rozwi\u0105za\u0144. By\u0107 mo\u017ce, zebrane uwagi komu\u015b si\u0119 jeszcze przydadz\u0105.\u00a0<\/strong><\/p>\n

Sur\u017cyk<\/strong><\/h3>\n

Na pocz\u0105tek przypomnijmy, czym jest sur\u017cyk. Wg Alexeja Sevruka, ukrainisty z Pragi jest on \u201cprzejawem nieskoordynowanego bilingwizmu, nie\u015bwiadomego mieszania dw\u00f3ch kod\u00f3w j\u0119zykowych, przy ukrai\u0144ski jako j\u0119zykowi substratu i rosyjskim jako j\u0119zykowi superstratu\u201d. Autor przedstawi\u0142 bardzo trafn\u0105 analiz\u0119 wykorzystania go w literaturze ukrai\u0144skiej. Badaj\u0105c przyk\u0142ady jego zastosowania, Sevruk pisze mi\u0119dzy innymi, \u017ce \u201cliteracki sur\u017cyk jest wyra\u017anie stygmatyzacyjny. Wykorzystany j\u0119zyk stygmatyzuje bohater\u00f3w, kt\u00f3rzy nim si\u0119 pos\u0142uguj\u0105, sytuacje, miejsca, w kt\u00f3rych je u\u017cyto\u201d.<\/p>\n

Jak pisze czeski badacz \u201c\u201cLiteracki sur\u017cyk wykonuje funkcje (…) komiczn\u0105, charakteryzuj\u0105c\u0105, restrykcyjn\u0105, subiektywizuj\u0105c\u0105 i, co istotne warto\u015bciuj\u0105c\u0105. Warto\u015bci, kt\u00f3re s\u0105 skojarzone z sur\u017cykiem w literaturze, znajduj\u0105 si\u0119 w opozycji z warto\u015bciami, reprezentowanymi przez j\u0119zyk ukrai\u0144ski\u201d. Sevruk dochodzi do wniosku, \u017ce sur\u017cyk w wielu dzie\u0142ach ukrai\u0144skiej literatury s\u0142u\u017cy, by stworzy\u0107 \u201cstereotypowy opis Innego, prowadzony z pozycji dominacji i kulturowej przewagi\u201d.<\/p>\n

C\u00f3\u017c to oznacza w naszym przypadku? Wr\u00f3\u0107my do tekstu Bondara. To opowiadanie \u201cAhmad\u201d z tomu \u201cCerebro\u201d opublikowanego przez Wydawnictwo Warstwy w przek\u0142adzie moim i Walerego Butewicza. W tym niezwykle barwnym i mocnym tek\u015bcie, spotykamy intelektualist\u0119-pisarza Andrija pos\u0142uguj\u0105cego si\u0119 czyst\u0105 ukrai\u0144szczyzn\u0105 i prostego szambiarza Andrija m\u00f3wi\u0105cego (przynajmniej przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 opowiadania) sur\u017cykiem. Analizuj\u0105c tekst, na pocz\u0105tku wydawa\u0142oby si\u0119, \u017ce r\u00f3wnie\u017c tutaj sur\u017cyk b\u0119dzie pe\u0142ni\u0142 rol\u0119 tworzenia \u201cparodystycznego obrazu osoby nieinteligentnej, b\u0119d\u0105cej obiektem drwin\u201d – jak pisze Sevruk.<\/p>\n

Jednak dalszy ci\u0105g akcji ujawnia nam nietypowo\u015b\u0107 jednego z dw\u00f3ch bohater\u00f3w opowiadania, wspomnianego szambiarza. Okazuje si\u0119, \u017ce wcale nie jest on prostym barbarzy\u0144c\u0105 w ogrodzie (w dos\u0142ownym tego s\u0142owa znaczeniu, w ogrodzie daczy Andrija-pisarza). Staje si\u0119 alter-ego, mo\u017cliw\u0105 ods\u0142on\u0105 Andrija nr 1, gdyby ten nie wszed\u0142 na drog\u0119 awansu spo\u0142ecznego. Podczas lektury zaczynamy rozumie\u0107, \u017ce Andrij nr 2 przeprowadza swojego rodzaju psychoanaliz\u0119 Andrija nr 1, wskazuj\u0105c traumy wi\u0105\u017c\u0105ce si\u0119 z jego pochodzeniem, zerwaniem kontaktu z \u201czwyk\u0142ym\u201d cz\u0142owiekiem, nieudanymi pr\u00f3bami powrotu do \u017cycia przodk\u00f3w. I na koniec standardowa hierarchia ulega zaburzeniu – to intelektualista jest zagubiony, a szambiarz okazuje si\u0119 depozytariuszem prawdy o \u017cyciu.<\/p>\n

Czytaj\u0105c opowiadanie, widzimy, \u017ce spos\u00f3b wypowiedzi charakteryzuj\u0105cy obu bohater\u00f3w ich operowanie j\u0119zykiem, \u015bwiadome lub nie\u015bwiadome przechodzenie z jednego kodu na drugi, jest kluczowe dla ca\u0142o\u015bci opowiadania. Przeciwstawienie \u201csur\u017cyk\u201d i \u201cprawid\u0142owy j\u0119zyk ukrai\u0144ski\u201d buduj\u0105 to opowiadanie, nadaj\u0105c mu r\u00f3wnie\u017c barwno\u015bci stylistycznej. Wszystko pi\u0119knie, tylko jak to prze\u0142o\u017cy\u0107 na j\u0119zyk polski?<\/p>\n

Istniej\u0105ca strategia<\/strong><\/h3>\n

Najcz\u0119\u015bciej stosowan\u0105 w dotychczasowym dorobku translatorskim strategi\u0105 jest t\u0142umaczenie sur\u017cyku na wypowied\u017a w j\u0119zyku polskim z silnie obecnymi rusycyzmami. Dobrym przyk\u0142adem tego jest t\u0142umaczenie powie\u015bci O\u0142eksandra Irwancia \u201cRiwne\/Rowno\u201d, autorstwa Natalii Bry\u017cko-Zap\u00f3r. Przywo\u0142ajmy je, gdy\u017c na podor\u0119dziu mamy analiz\u0119 translatorsk\u0105 tekstu Jadwigi Skowron.<\/p>\n

Przypomnijmy, \u017ce g\u0142\u00f3wnym tematem powie\u015bci jest przedstawienie alternatywnej historii ukrai\u0144skiego miasto R\u00f3wne, kt\u00f3re w powie\u015bci zostaje podzielone przez mur na dwie cz\u0119\u015bci i dwa organizmy pa\u0144stwowe, kt\u00f3rych przedstawiciele u\u017cywaj\u0105 innych porz\u0105dk\u00f3w j\u0119zykowych (sur\u017cyk\/ukrai\u0144ski), reprezentuj\u0105c inny poziom kultury, a nawet u\u017cywaj\u0105cy innych nazw miasta (co odzwierciedlono w tytule).<\/p>\n

T\u0142umaczka musia\u0142a wi\u0119c wnikliwie podej\u015b\u0107 do t\u0142umaczenia sur\u017cyka. By tego dokona\u0107, stosuje w polskim tek\u015bcie, jak podsumowuje Skowron:<\/p>\n

    \n
  • \u201crusycyzmy w warstwie leksykalnej<\/li>\n
  • chwyt polegaj\u0105cy na u\u017cyciu w bierniku rosyjskiej ko\u0144c\u00f3wki -u dla polskich rzeczownik\u00f3w i zaimk\u00f3w dzier\u017cawczych rodzaju \u017ce\u0144skiego (wo\u0142gu, windu, swo-ju maszynu)<\/li>\n
  • ,niepoprawne konstrukcje sk\u0142adniowe (my s\u0105 upowa\u017cnieni),\u2013 wyra\u017cenia potoczne (dra\u0142owa\u0107).\u201d<\/li>\n<\/ul>\n

    Rezultatem tego jest np. nast\u0119puj\u0105ca wypowied\u017a rusyfikowanego Ukrai\u0144ca:<\/p>\n

    \u201cHalo! Katruszyn, to ty? Samczuk m\u00f3wi. My na Struty\u0144skiej. Dawaj tu wo\u0142gu, do posledniej klatki. I windu w\u0142\u0105cz. Sztoby nam nie dra\u0142owa\u0107 pieszkom z \u00f3smego eta\u017ca. U nas tut go\u015b\u0107 z zapadnego sektora. Jeszcze pomy\u015bli, \u017ce u nas w Rownie windy nie rabotaj\u0105. Dawaj! Za pi\u0119\u0107 minut wychodzimy (s. 33)\u201d.<\/p><\/blockquote>\n

    Podobne strategie stosowano w wielu innych tekstach t\u0142umaczonych z sur\u017cyka, korzystaj\u0105c z tego, \u017ce, jak uwa\u017ca Skowron: \u201ckonotacje dotycz\u0105ce j\u0119zyka rosyjskiego w przestrzeni historycznej Polski i Ukrainy s\u0105 w pewnej (cho\u0107 nieznacznej) mierze podobne.\u201d (s.117).<\/p>\n

    Jednak, w przypadku t\u0142umaczonego przeze mnie i mojego koleg\u0119 tekstu, jak si\u0119 wydaje, by\u0142aby to strategia wyra\u017anie b\u0142\u0119dna. Dlaczego?<\/p>\n

    Wyobra\u017amy sobie wypowied\u017a pracownika fizycznego m\u00f3wi\u0105cego nieporadnie po polsku, z dominuj\u0105cymi rusycyzmami, pope\u0142niaj\u0105cego b\u0142\u0119dy charakterystyczne dla rosyjskiej gramatyki. Dawniej by\u0107 mo\u017ce mogliby\u015bmy go postrzega\u0107 jako przedstawiciela klasy ludowej, cz\u0142owieka niewykszta\u0142conego. Dzi\u015b – gdy w Polsce pracuj\u0105 setki tysi\u0119cy pracownik\u00f3w fizycznych wychowanych w j\u0119zykowych realiach ukrai\u0144skich b\u0105d\u017a rosyjskich – od razu rozpoznamy w nim migranta! W ten spos\u00f3b zamiast prawdziwego reprezentanta narodu, cz\u0142owieka \u201cst\u0105d\u201d, otrzymujemy przybysza, kt\u00f3ry ocenia bohatera-intelektualist\u0119 z zupe\u0142nie innej perspektywy. I tekst wychodzi diametralnie inny.<\/p>\n

    Wr\u00f3\u0107my wi\u0119c do zalece\u0144 Sevruka, kt\u00f3ry pisze:<\/p>\n

    \u201cJak t\u0142umaczy\u0107 literatur\u0119 pi\u0119kn\u0105, kt\u00f3ra zawiera w sobie sur\u017cyk, na j\u0119zyki, w kt\u00f3rych podobna formu\u0142a nie wyst\u0119puje? Kluczem do tego zadania s\u0105 najpewniej funkcje, kt\u00f3re wykonuje literacki sur\u017cyk w oryginalnym tek\u015bcie. Odpowiednio okre\u015blaj\u0105c, t\u0105 lub inn\u0105, dominuj\u0105c\u0105 funkcj\u0119 kodu hybrydowego w oryginalnym dziele, t\u0142umacz b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 najbardziej dok\u0142adnie dobra\u0107 funkcjonalny ekwiwalent w j\u0119zyku orygina\u0142u.\u201d<\/p><\/blockquote>\n

    Analizuj\u0105c tekst Bondara, stwierdzili\u015bmy, \u017ce, oczywi\u015bcie, mo\u017cna w nim odnale\u017a\u0107 lini\u0119 podzia\u0142u \u201ckultura ukrai\u0144ska\/kultura rosyjska\u201d, kt\u00f3ra wymaga\u0142aby stylizacji wypowiedzi mocnymi rusycyzmami (tak jak w \u201cRiwne\/Rowno\u201d). Ale w \u201cAhmadzie\u201d znacznie wa\u017cniejsze wydaje si\u0119 p\u0119kni\u0119cie na linii intelektualista-nar\u00f3d. Tematyka ta czyni tekst du\u017co bardziej uniwersalnym, dzi\u0119ki czemu mo\u017ce on wnie\u015b\u0107 wi\u0119cej do polskiego dyskursu kulturowego ni\u017c tylko spory kulturowe mi\u0119dzy Ukrai\u0144cami a Rosjanami. Bo i u nas relacje elity-nar\u00f3d wydaj\u0105 si\u0119 zupe\u0142nie nieprzepracowane. Dominuj\u0105c\u0105 funkcj\u0105 sur\u017cyka jest tu wi\u0119c oznaczenie bohatera jako zakorzenionego w codziennym \u017cyciu zwyk\u0142ego cz\u0142owieka, a niekoniecznie w kulturze rosyjskiej\/sowieckiej.<\/p>\n

    Jaki by\u0142 wi\u0119c nasz pomys\u0142? Andrij-szambiarz m\u00f3wi u nas j\u0119zykiem prostego, nieprzebieraj\u0105cego w s\u0142owach, cz\u0142owieka ulicy. Troch\u0119 dresiarskim, nieco agresywnym (bo i tekst zaczyna si\u0119 od swojego rodzaju bezceremonialnego wkroczenia w \u017cycie Andrija-pisarza) ale i zabarwionym uliczn\u0105 familiarno\u015bci\u0105, \u017cartobliwo\u015bci\u0105 (nasz ulubiony zwrot \u201cmordo\/mordeczko\u201d). \u017beby nie ogranicza\u0107 si\u0119 do w\u0142asnych wyobra\u017ce\u0144 o wypowiedzi osoby z tzw. klasy ludowej posi\u0142kowali\u015bmy si\u0119 aktualnymi \u017ar\u00f3d\u0142ami m.in. popularn\u0105 kresk\u00f3wk\u0105 Blok Ekipa, tzw. pastami (internetowymi opowiadankami popularnymi na serwisie Wykop) czy te\u017c podpowiedziami przyjaci\u00f3\u0142.<\/p>\n

    Zaprezentujmy fragment takiej wypowiedzi:<\/p>\n

    \u201cO to-to, o to idzie, ni chuja nie mo\u017cemy zmieni\u0107, cho\u0107 nie wiem, jakby\u015b si\u0119 nie spina\u0142, harowa\u0142, wypruwa\u0142 sobie \u017cy\u0142y i zbiera\u0142 wpierdole. Ni-chu-ja. Wszystko rozpisano ju\u017c przed naszym przyj\u015bciem na \u015bwiat, nie? Komu\u015b inteligencikiem by\u0107, komu\u015b g\u00f3wno wozi\u0107. I jeszcze nie wiadomo, kurwa, co gorsze. Znaczy lepsze. Ha-ha-ha. Ja to chocia\u017c robot\u0119 mam g\u00f3wnian\u0105, ale \u017cycie to znam jak w\u0142asn\u0105 kiesze\u0144 i pogodzi\u0142em si\u0119 z tym dawno. A ty, widz\u0119, mordo, jeszcze \u017cycia nie czaisz. Widz\u0119 po oczach, \u017ce\u015b idealista, ale jakiego gatunku, to jeszcze nie ogarniam. \u017be motasz si\u0119, rzucasz, m\u00f3zgownic\u0105 na \u017cycie zarabiasz i my\u015blisz, \u017ce to komu\u015b si\u0119 nada, co robisz. A wszyscy to maj\u0105 w dupie, kole\u015b. Pomi\u0119dzy wami, inteligientami, a zwyk\u0142ymi lud\u017ami – przepa\u015b\u0107. Ot, a potrafisz obja\u015bni\u0107 zwyk\u0142ej babuszce na bazarze w kilku kurwa prostych zdaniach, teori\u0119 semiotyki Rolanda Barthesa?\u201d<\/p><\/blockquote>\n

    Od ukrai\u0144skiego kontekstu nie da\u0142o si\u0119 jednak uciec. Nie chcieli\u015bmy polonizowa\u0107 imion i miejsc wyst\u0119puj\u0105cych w tek\u015bcie. Pozosta\u0142 wi\u0119c w nim Andrij, Mychaj\u0142o Mychaj\u0142owycz, Lw\u00f3w, R\u00f3wne czy Po\u0142tawa. Problem pojawi\u0142 si\u0119 w momencie, gdy Andrij nr 2 \u015bwiadomie, dla zabawy z Andrijem-pisarzem przechodzi z sur\u017cyku do czystego ukrai\u0144skiego, pokazuj\u0105c, \u017ce by\u0107 mo\u017ce, tylko wciela si\u0119 w swoj\u0105 rol\u0119, do spe\u0142nienia swojej funkcji psychoanalityka. Moment, gdy szambiarz zdradza, \u017ce jest \u015bwiadomy swojej wypowiedzi, zasygnalizowali\u015bmy sformu\u0142owaniem:\u00a0 \u201ckln\u0119 jak szewc, gadam jak dres bez szko\u0142y\u201d cho\u0107 w dos\u0142ownym przek\u0142adzie \u201cm\u00f3wi\u0119 okropnym sur\u017cykiem\u201d. Pozostawienie tu \u201csur\u017cyku\u201d i wyt\u0142umaczenie w przypisie, czym jest ten\u017ce sur\u017cyk, jak s\u0105dzili\u015bmy, spowodowa\u0142oby wi\u0119cej pyta\u0144 ni\u017c odpowiedzi u czytelnika i mog\u0142oby go mocno wybi\u0107 z rytmu.<\/p>\n

    Wiedzieli\u015bmy jednak, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 z naszych czytelnik\u00f3w b\u0119dzie \u015bwiadoma sytuacji j\u0119zykowej na Ukrainie. Dla nich, jako smaczek, zostawili\u015bmy rusycyzmy, jednak na tyle wch\u0142oni\u0119te ju\u017c przez j\u0119zyk polski, \u017ce nieburz\u0105ce rytmu wypowiedzi, mo\u017cliwe do u\u017cycia przez zwyk\u0142ego Polaka jak: \u201ckatorga\u201d, \u201cbabuszka\u201d, \u201cw trymiga\u201d,\u201cw pi\u017adziec\u201d, \u201ctoczka w toczk\u0119\u201d,\u00a0 \u201cna abarot\u201d, \u201cczaj\u201d czy \u201cbukwy\u201d. Nie s\u0105 intensywne, by nie zdominowa\u0142y tekstu.<\/p>\n

    Pozosta\u0142y te\u017c aluzje kulturowe, cho\u0107 do\u015b\u0107 rzadkie, kt\u00f3re w tek\u015bcie Bondara odsy\u0142aj\u0105 do kultury sowieckiej lub rosyjskiej. Bohater mia\u0142 by\u0107 z tych, co \u201c\u017congluj\u0105 przys\u0142owiami, spro\u015bnymi powiedzonkami, cytatami i s\u0142\u00f3wkami z rosyjskich seriali i sowieckich film\u00f3w, rzucaj\u0105c przy tym mi\u0119sem\u201d. Na polonizacj\u0119 aluzji nie zdecydowali\u015bmy (cho\u0107 taka strategia istnieje, w \u201cDwunastu okr\u0119gach\u201d J.Andruchowycza K.Koty\u0144ska przek\u0142ada np. fragment pop-piosenki \u201cs moria du\u0142, vietier s moria du\u0142\u201d t\u0142ucz\u0105cej si\u0119 w g\u0142owie striptizerki, jako \u201cor\u0142a cie\u0144, or\u0142a cie\u0144, or\u0142a cie\u0144\u201d). Postanowili\u015bmy jednak utrzyma\u0107 odniesienia do kontekstu rosyjskiego, np. cytowany przez Andrija-szambiarza wiersz Iwana Mo\u0142czanowa \u201c\u0411\u044b\u043b\u043e \u0434\u0435\u043b\u043e \u043f\u043e\u0434 \u041f\u043e\u043b\u0442\u0430\u0432\u043e\u0439\u201d pozosta\u0142o w zbli\u017conym wariancie, dodaj\u0105c do\u0144 delikatne wyja\u015bnienie narratora, \u017ce Andrij-szambiarz w odpowiedzi \u201cnuci bojow\u0105 rosyjsk\u0105 pie\u015b\u0144\u201d W innym miejscu zgodnie z duchem tekstu umie\u015bcili\u015bmy posta\u0107 Stirlitza – jasno wywodz\u0105cego si\u0119 z kultury sowieckiej, ale rozpoznawalnego do dzi\u015b przez Polak\u00f3w dzi\u0119ki serii dowcip\u00f3w.<\/p>\n

    W ten te\u017c spos\u00f3b uda\u0142o nam si\u0119, jak uwa\u017cam, zachowa\u0107 p\u0142ynno\u015b\u0107 i barwno\u015b\u0107 wypowiedzi w j\u0119zyku polskim i nada\u0107 im w\u0142a\u015bciw\u0105 funkcj\u0119, a przy tym nie odseparowa\u0107 si\u0119 od kontekstu dzie\u0142a. Ca\u0142o\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cki Andrija Bondara uka\u017ce si\u0119 pod koniec 2020 roku i b\u0119dzie mo\u017cna tam sprawdzi\u0107, na ile si\u0119 to uda\u0142o. Z pewno\u015bci\u0105, jak pisa\u0142 cytowany na pocz\u0105tku Sewruk, ka\u017cdy spos\u00f3b wykorzystania sur\u017cyku wymaga w\u0142a\u015bciwego sobie podej\u015bcia, ale by\u0107 mo\u017ce, szersze opisanie naszego przypadku, przyda si\u0119 komu\u015b w przysz\u0142o\u015bci.<\/p>\n

    \n

    Zrealizowano w ramach programu stypendialnego Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego \u2013 Kultura w sieci<\/i><\/p>\n

    \"\"<\/p>","protected":false},"featured_media":1918,"template":"","yoast_head":"\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\t\n\t\n\n\n\t\n